Sürgündiki hökümet ‘Xinjiang’ dégen sözning tarixiy mustemlikichi nam bérish we téterritoriyelik kontrolluq bayanlirini eks ettüridighanliqini bildürdi.
WASHINGTON — Béyjing teripidin ‘Xinjiang (Yéngi Zémin)’ dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, bir nam talishish mesilisining merkizige aylandi. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti (ETGE) ‘Xinjiang’ dégen sözni téterritoriyelik belge süpitide ishlitishni resmiy ret qildi. Mezkur guruppa bu namning Ching sulalisi debridiki kéngeymichiliktin kéyin téterritoriyego mejburiy téngilghan tarixiy siyasetlerni eks ettüridighanliqini éytti.
ETGE öz bayanatini 8-aprél élan qildi. Bayanatta xenzuche ‘Yéngi Zémin’ dep terjime qilinidighan ‘Xinjiang’ dégen sözni jezmen özining tarixiy arqa körünishi ichide chüshinish kérekliki otturigha qoyuldi. Buningdin bashqa, mezkur guruppa bu namning Ching sulalisi 1884-yili téterritoriyeni öz teserrupigha alghandin kéyin yolgha qoyghan memuriy nam bérish emeliyiti bilen biwasite munasiwetlik ikenlikini tekitledi.
ETGE atalghushunasliqni tarixiy idare qilish we kontrolluqqa baghlidi
ETGE ‘Xinjiang’ namining idare qilish we téterritoriyelik kontrolluqqa baghlan’ghan siyasiy we tarixiy ménilerni öz ichige alidighanliqini bildürdi. Buningdin bashqa, bayanatta yerlik jemiyetler — jumladin Uyghur, Qazaq, Qirgiz, Özbek we Tatar nopusi — medeniyet we tarixiy arqa körünishlerde Sherqiy Türkistan atalghusini ishlitidighanliqi eskertildi.
Teshkilat 8-apréldiki bayanatida: ‘Biz Yéngi Zémin menisidiki Xinjiang atalghusining ishlitilishini ret qilimiz’, dédi.
Mezkur guruppa yene téterritoriyelik perqqe alaqidar dewasining bir qismi süpitide tarixiy chégralarni tilgha aldi. Bular Xitay sépilini tarixiy memuriy chek dep qarashni öz ichige alidu. Emma, bu xil qarashlar oxshashmighan akademik we siyasiy köz qarashlarning talishishigha duch kelmekte.
Bayanatta 1949-yildiki siyasiy ötüsh we uningdin kéyinki siyasetler tilgha éhindi
ETGE öz meydanini 1949-yili etrapidiki weqelerge baghlidi. Shu yili Jungxu’a Xelq Jumhuriyiti qurulghandin kéyin, Sherqiy Türkistanning siyasiy kontrolluqi özgerdi. Mezkur guruppa sabiq Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti ichidiki rehbarlik qatlimining özgirishige alaqidar tarixiy bayanlarni tilgha aldi. Bular Sowét Ittipaqigha seper qiliwatqan yuqiri derijilik emeldarlar olturghan ayroplanning chüshüp ketkenliki heqqidiki melumatlarni öz ichige alidu. Sowét arxip xatiriliride ayroplanning Irkutsk etrapida chüshüp ketkenliki pütülgen bolsimu, emma buninggha alaqidar konkrét dewalarni musteqil delillesh tarixiy menbelerge ashaslan’ghan perqliq bolmaqta.
ETGE yene shu mezgildiki Joseph Stalin bilen Mao Zedong otturisidiki alaqige ait mexpiyliki échiwetilgen matériyallarni neqil keltürdi. Addiy’tin, bayanatta Sherqiy Türkistandiki nopus bashqurush, medeniyet mirasliri orunliri we iqtisadiy memuriyetke alaqidar siyasetler tilgha éhindi. Bular tughut cheklesh tedbirliri, medeniyet orunlirining weyran qilinishi we Xinjiang Ishlepchiqirish-Qurulush Bingtüeni ge oxshash bayliq bashqurush qurulmilirigha alaqidar dewalarni öz ichige alidu.
Xitayning meydani we delillishtiki qiyinchiliqlar
Xitay dairiliri Sherqiy Türkistandiki siyasetlerning iqtisadiy tereqqiyat, ijtima’iy muqimliq we qanuniy idare qilishni ilgiri süridighanliqini izchil tekitlep kelmekte. Emeldarlar memuriy atalghushunasliq yaki idare qilish emeliyitining mejburilash meqsitini eks ettüridighanliqigha ait eyibleshlerni ret qildi. Béyjing ETGE ning 8-apréldiki téterritoriyelik nam bérish heqqidiki bayanatigha qarita konkrét inkas qayturmidi.
Bayanattiki tarixiy we zamanwi dewalarni musteqil delillesh yenila cheklik bolmaqta. Arxip matériyallirini ziyaret qilishning cheklinishi we Sherqiy Türkistan ichidiki neq meydan tetqiqatining qiyinliqi, konkrét dewalarghe sirttin baha bérishni qiyinlashturmaqta.
The East Turkistan Post musteqil xewer agéntliqidur. Barliq dewalar öz menbelirige tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydandiki musteqil delillesh xizmitini cheklep qoymaqta.
