Sürgündiki hökümet ikkinchi jumhuriyetni qoghdash üchün 1945-yili qurulghan armiyeni yad etmekte.
WASHINGTON — Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, bu hepte élan qilin’ghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hükümeti (ETGE) ning bayanatigha asasen, Sherqiy Türkistan Milliy Armiye Xatire Künining 81 yilliqi munasiwiti bilen xatirlenmekte. Sürgündiki hökümet 1945-yili 8-aprel Ghuljida Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesining qurulghanliqini yad étip, uni Ikinchi Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining qoralliq küchi dep teswirledi.
Bu xatirelesh Milliy Armiyening 1945-yilidin 1949-yilighiche bolghan ariliqtiki rolini gewdilendüridu hemde shu mezgilde qurban bolghan eskerlerge hürmet bildüridu. ETGE matériyallirida éytilishiche, Milliy Armiye taki 1949-yili 12-ayda Xitay Xelq Azadliq Armiyesige qoshuwétilgüche resmiy herbiy organ süpitide paaliyet körsetken.
Ikinchi Jumhuriyetni qoghdash üchün qurulghan armiye ETGE tarixiy höjjetlirige asaslan’ghanda, Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesi 1944-yili 12-noyabr Ikinchi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti musteqilliq jakarlighandin kéyin, merkizi Ghuljida (Yining depmu atilidu) mewjut qoralliq guruppilardin teshkillen’gen. Bu armiye 1945-yili apreldiki herbiy paradda resmiy qurulghan bolup, köpligen polk we bataliyonlargha teshkillen’gen.
ETGE bayanatida: “Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesi 1945-yili 12-aprel wetinimizni Xitay ishghaliyetchi küchliridin qoghdash we öz teqdirimizni özimiz belgilesh hoququmizni saqlap qélish üchün qurulghan” déyildi. Sürgündiki hökümetning bildürüshiche, bu qoshun axirida 40 ming etrapida aktip esker we qoshumche zapas xadimlargha ige bolghan bolup, Xitay Gomindang qisimlirigha qarshi bir qanche frontta jeng qilghan.
ETGE bu armiyeni 18-esridiki Manju Ching sulalisining Sherqiy Türkistan’gha qilghan tajawuzchiliqidin buyanqi qarshiliq körsitish heriketlirining yuqiri pellisi dep qaraydu.
1949-yildiki qoshuwélish we paaliyetlerning axirlishishi ETGE teripidin tilgha élin’ghan tarixiy bayanlarda qeyt qilinishiche, Ikinchi Jumhuriyetning siyasiy we herbiy rehbarlirini öz ichige alghan yuqiri derijilik rehbarliri 1949-yili awghustta Xitay Xelq Siyasiy Meslihet Kéngishining tunji nöwetlik yighini’gha qatnishish üchün Moskwagha atlan’ghan. Tetqiqatchilar neqil keltürgen Sowét arxiv xatirilirige asaslan’ghanda, wekiller ömiki olturghan ayropilan Irkutsk etrapida hadisige uchrap, héchkim aman qalmighan.
Kéyinki höjjetlerdin melum bolushiche, 1949-yili 22-dékabirgha kelgende, Xitay kommunistlirining Sherqiy Türkistan üstidiki kontrolluqini mustahkemlishining bir qismi süpitide, Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesi Xelq Azadliq Armiyesige qoshuwétil’gen. ETGE xatiriliride körsitilishiche, bu qoshuwélish musteqil Sherqiy Türkistan qomandanliq merkizi astidiki teshkillik heriketlerning axirlashqanliqidin dérek bergen.
Zimit bayanlar Xitay hökümet menbeliri 1949-yildiki weqelerni özliri “Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni” dep atighan rayonning “tinch yol bilen azad qilinishi” we bir gewdilishishi dep teswirleydu hemde yerlik qoralliq küchlirining Xelq Azadliq Armiyesige qoshulushini dölet ichidiki siyasiy kélishimning bir qismi süpitide körsitidu. Béyjing Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini suwérén dölet, Milliy Armiyeni musteqil dölet mudapi’e küchi dep étirap qilmaydu.
ETGE bashqiche meydanda turup, Xatire Künining 1944-yilidin 1949-yilighiche bolghan ariliqta musteqil hökümetni qoghdighen bir milliy armiyening organ eslimisini saqlap qélishni meqset qilidighanliqini bildürmekte. Sürgündiki hökümet Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesining tarixiy salahiyitini xelq’araning étirap qilishini telep qildi we qoldiki arxiv menbeliridin paydilinip bu qoshunning paaliyetlerini höjjetleshtürüsni dawamlashturidighanliqini éytti.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalar munasiwetlik menbelerge tewe.
