Summary: Sürgündiki rehber Ahmet Igemberdi nechche on yillik siyasiy we edebiy paaliyetliridin kéyin Awstraliyede alemdin ötti.
The East Turkistan Post teripidin | 20-Aprél, 2026
ADELAIDE — Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan közge körün’gen bir sürgündiki siyasiy erbabidin ayrildi. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining (ETGE) qurghuchi piréziénti Ahmet Igemberdi 2026-yili 20-aprél Awstraliyenning Adelaide shehiride 89 yéshida wapat boldi. ETGE resmiy bayanat élan qilip uning wapatini mueyyenleshtürdi, bu uning mushahirettiki siyasiy teshkillesh we dewa paaliyetliridiki nechche on yillik musapisining axirlishishidur.
ETGE Igemberdining düshenbe küni seherde wapat bolghanliqini bildürdi. Nöwettiki ETGE pirézidénti Dr. Mamtimin Ala bu xewerni élan qilip, Igemberdining rehbarlikini we chetteldiki Sherqiy Türkistanliqlar arisidiki siyasiy seperwerlikke qoshqan töhpilirini tilgha aldi.
Igemberdi ETGE 2004-yili Washington DC da qurulghandin kéyin tunji nöwetlik pirézidént bolup wezipe ötigen. U 2015-yilighiche bu wezipini dawamlashturghan. ETGE uni teshkilat tarixidiki eng uzun wezipe ötigen pirézidént dep teswirledi.
Baliliq dewri, türme hayati we Sherqiy Türkistandin ayrilishi
1937-yili 4-aprél Beshbaliqta tughulghan Igemberdi Ürumchide, kéyin Özbekistanning Tashkent shehiride oqughan. U oqutquchi we muxbir bolup ishligen, shundaqla “Tarim” we “Miras” qatarlik edebiy jurnallarda tehrirlik qilghan; ETGE bu jurnallarni medeniyet ipadilesh supisi dep teswirledi.
ETGE ning bayanlirigha qarighanda, 1969-yili Xitay dairiliri uni “eksiyetchi” we “yerlik milletchi” dep eyibligen. Teshkilat uning on yil türmide yatqanliqini we mejburiy emgekke sélin’ghanliqini bildürdi. Xitay hökümitining bu délogha alaqidar xatiriliri xewer élan qilin’ghan waqitta musteqil delillenmidi.
1979-yili qoyup bérilgendin kéyin, Igemberdi qisqa muddet tehrirlik xizmitige qaytqan. Andin 1985-yili Awstraliyege ketken we qalghan ömrini shu yerde ötküzgen.
Mushahirettiki siyasiy teshkillinish we ETGE ning qurulushi
Adelaide shehiride Igemberdi 1992-yili Awstraliye Sherqiy Türkistan Jemiyitini qurghan. ETGE ning bayanatigha ashaslan’ghanda, bu teshkilat til maaripi, medeniyet paaliyetliri we panahliq tiligüchilerge yardem bérishke ehmiyet bergen.
Shu yili u Istanbulda Sherqiy Türkistan Milli Qurultiyini chaqirghan we 1997-yilighiche qurghuchi reïs bolup wezipe ötigen. Bu tirishchanliqlar kéyinche xelq’aralashqan mushahiret siyasiy qurulmisining shekillinishige töhpe qoshqan.
Uning 2004-yili ETGE ning qurghuchi pirézidénti bolup saylinishi sürgündiki topluqlar arisidiki siyasiy teshkillesh tirishchanliqini resmiyleshtürgen. Dr. Ala Igemberdining musteqilliqni izchil türde teshkilat xizmitining merkiziy nishani qilghanliqini tekitledi.
Edebiy eserliri we kéyinki ewlatlargha bolghan tesiri
Igemberdi yene edebiy ijadiyetliri bilenmu tonulghan bolup, Türkche, Qazaqche, Rusche we In’glizche eserlerni élan qilghan. Uning yazmiliri Sherqiy Türkistan’gha alaqidar tarixiy bayanlar we siyasiy qarashlarni öz ichige alghan.
Uning élan qilin’ghan eserliri arisida “Sherqiy Türkistan: Türk Dunyasining Qanawatqan Yarisi” we “Sherqiy Türkistan we Milli Musteqilliq” qatarliklar bar. ETGE menbelirige ashaslan’ghanda, uning terjimehalida Xitay bashqurushi astidiki kechmishliri we kéyinki sürgün hayati tepsili bayan qilin’ghan.
Dr. Ala ETGE ning bayanatida uning yash paaliyetchilerge bolghan tesirini teswirledi.
“U manga, we bir ewlat Sherqiy Türkistanliqlargha shuni ögettikki, wetinimiz üchün küresh qilish qolayliq mesilisi emes, belki wijdan mesilisidir,” dédi Dr. Ala.
ETGE Igemberdining texminen qiriq yil yashighan Adelaide shehiridiki jamaet ishlirida izchil aktip bolghanliqini bildürdi.
ETGE teziye bildürdi; Xitaydin bayanat chiqlmidi
ETGE uning aile-tawabi’atlirigha we pütkül dunyadiki Sherqiy Türkistan jemiyetlirige teziye bildürdi. Teshkilat nöwettiki rehberlik qatlimining uning dewride bashlan’ghan teshebbuslarni dawamlashturush niyetide ikenlikini eskertti.
Xewer élan qilin’ghan waqitqiche Xitay dairiliri teripidin Igemberdining wapatigha alaqidar héchqandaq resmiy bayanat élan qilinmidi.
The East Turkistan Post musteqil bir xewer agéntliqidur. Barliq dewalar öz menbelirige tayinip bérildi. Igemberdining türme hayatigha alaqidar Xitay hökümitining xatiriliri bu xewer üchün musteqil delillenmidi.
