Xitay dölet taratqulirining xewer qilishiche, bu doklat sirtqi dunyaning tenqidliiri astida qanuniy qoghdashning kücheytilgenlikini tekitligen.
Béyjing teripidin “Xinjiang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, xitay hökümiti qollighan yéngi bir neshr buyumining merkizige aylandi. Dölet taratquliri we doklatning élan qilin’ghan qisqiche mezmunigha ashaslan’ghanda, mezkur neshr buyumida kishilik hoquqni qanuniy qoghdashning yaxshilan’ghanliqi ilgiri sürülgen. Xelq’araliq organlar we tetqiqatchilar Sherqiy Türkistandiki tutqun qilish siyasiiti, medeniyet cheklimiliri we emgek küchi yötkesh emeliyetlirige qarita dawamliq su’al qoyuyatqan bir peytte, bu doklatning élan qilinishi diqqet qozghamaqta.
“China Daily”ning xewer qilishiche, “Xinjiangda kishilik hoquqni qanuniy qoghdash doklati (2024)” dep namlan’ghan bu höjjet xitay dölitige qarashliq akadémiklar teripidin “Kök Tashliq Kitab” süpitide tonushturulghan. Sirtqi dunyaning bahaliri Béyjingning bu zémindiki rékortigha jeng élan qiliwatqan bir waqitta, doklatta yéqinqi siyasetler “qanun bilen idare qilish” tirishchanliqi süpitide körsitilgen.
Qanuniy qoghdash heqqidiki dewarar
“China Daily”ning bildürüshiche, “Kök Tashliq Kitab” kishilik hoquqni qoghdash jehettiki “tugh basqan akadémik muweppeqiyetler”ni otturigha qoyghan. U xitay emeldarliri teswirliigen “qanuniy idare qilish”, jümlidin mesililerni qanun boyiche bir terep qilishqa ait “依法处理” (qanun boyiche bir terep qilish) tedbirlirini tekitligen.
Dölet taratqulirining éytishiche, bu qedemler muqimliq we milletler inaqliqini yaxshilan’ghan. Lékin doklatta, Sherqiy Türkistandiki keng kölemlik tutqun qilish yaki bashqa mejburlash siyasetliri ilgiri sürülgen xelq’araliq mölcherlerge biwasite jawab bérilmi’gen. Qoldiki matériyallarda doklatning ichki sanliq melumatlirining musteqil delillen’genliki téxi békitilmi’gen.
Diniy sorunlarni bashqurush
Doklatta yene diniy sorunlar üchün “hemmini öz ichige alghan tor” teswirlen’gen bolup, xitay emeldarliri buni eshebiyllikning aldini élish üchün yolgha qoyulghan ölchemlik bashqurush dep körsetken. Dölet taratqulirining bildürüshiche, bu ramka dinni döletning qanuniy we memuriy teliipige uyghunlashturushni meqset qilghan.
Sirtqi dunyaning tekshürüshliri ilgiri meschitlerning keng kölemede weyran qilin’ghanliqini we diniy paaliyetlerning cheklen’genlikini höjjetlik ispatlighan bolsimu, emma “China Daily” teripidin neqil keltürülgen “Kök Tashliq Kitab”ning qisqiche mezmunida bu bayanlar étirap qilinmi’gen. Uning eksiche, doklatta tertipke sélin’ghan qoghdash we bashqurush tekitligen.
Emgek we ma’arip heqqidiki dewarar
“China Daily”ning éytishiche, “Kök Tashliq Kitab” xizmet kapaliiti teshebbusliri we namratliqni yölesh pragrammiliri maxtighan hemde bularni iqtisadiy bir gewdilishishning ispati dep teswirligen. Shundaqla, doklatta ma’arip pursetlirining kéngeytilgenliki, jümlidin 880 ming 500 din artuq bala üchün qosh tilliq ma’arip we yataqliq mektep eslihiliri hazirllan’ghanliqi ilgiri sürülgen.
Mezkur doklatta bu tedbirler barawerlik we tereqqiyat süpitide körsitilgen. Halbuki, musteqil xewerler we xelq’araliq bahalarda Sherqiy Türkistandiki emgek küchi yötkesh, aiililerning parchilinishi we ana til ma’aripining qisqartilishi heqqide endishiler otturigha qoyulghan.
“China Daily” neqil keltürgen bir sözde: “Dai Bin bu pragrammilarning milyonlighan kishini namratliqtin qutuldurghanliqini tilgha aldi” déyilgen. Bu söz hökümetning meydanini eks ettüridu, musteqil delillen’gen bayqash emes.
Xelq’araliq közitish
Bu doklat BDT Kishilik Hoquq Aliy Komisarlikining 2022-yilidiki bahalash doklatidin kéyin élan qilindi. BDT ning doklatida Shinjan’gdiki éghir kishilik hoquq depsendichilikining “insaniyetke qarshi jinayet” shekillendürüshi mumkinliki éytilghan idi. Xitay dairiliri u bahalashni ret qildi we sirtqi tenqidlerni dawamliq “terepbazliq” dep teswirmekte.
Yéngi “Kök Tashliq Kitab” resmiy sanliq melumatlar we qanuniy ramka arqiliq shu tenqidlerge jawab bérish üchün loyihilen’gendek qilidu. Emma qoldiki qisqiche mezmun Sherqiy Türkistandiki tutqun qilish, nazaret qilish, diniy kontrolling, emgek küchi yötkesh we musteqil delillesh ziyaritige ait yadorluq talash-tartishlarni hel qilmay ochuq qalghun.
“The East Turkistan Post” musteqil xewer neshriyatidur. Barliq dewalar öz menbelirige tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydandiki musteqil delillesh xizmitini cheklep qoymaqta.
