Sürgündiki hökümet 1990-yilliq qozghilangni xatirilidi we uni Sherqiy Türkistanning nöwettiki weziyiti bilen baghlidi.
WASHINGTON — Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining (ETGE) yéngidin otturigha qoyghan siyasiy chaqiriqlirining merkizige aylandi. Mezkur hökümet charshenbe küni 1990-yilliq Baren qozghilingining 36 yilliqini xatirilip, bu weqeni qarshiliq körsitishning dawamlishiwatqan simwoli dep teriplidi we xelq’ara jemiyetni téterritoriyening nöwettiki weziyitige qarita aktip heriketke ötüshke ündidi.
Washingtongha jaylashqan sürgündiki hökümet xatiriresh munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, bu qozghilangning Sherqiy Türkistanning zamanwi tarixidiki muhim bir peyt bolup qalidighanliqini, shundaqla 1990-yildiki weqelerni dölet siyasetlirige qarita teshkillik öktichilik ipadisi süpitide xarakterlendüridighanliqini bildürdi.
Sürgündiki hökümet Barenni siyasiy qarshiliqning simwoli dep teriplidi
Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Baren qozghilingini hem yerlik weqe, hem keng dairilik siyasiy ehmiyetke ige weqe dep teswirledi. Bayanatqa ashaslan’ghanda, bu yilliq xatiriresh Xitay dairilirining Sherqiy Türkistanda yürgüzgen siyasetlirige qarita teshkillik qarshiliq körsitishning deslepki ipadilinishige wekil’lik qilidu.
ETGE xatiriresh bayanatida: “Qozghilang xelqning erkinlik we izzet-hörmet telipige wekil’lik qilidighan hel qilghuch bir peyt süpitide qélip qalidu”, dédi.
Arxip ziyaret qilish cheklimisi shundaqla resmiy we gheyriy resmiy bayanlardiki perq sewebidin, Baren weqesige qarita musteqil tarixiy tehliller yenila cheklik bolup kelmekte. Xitay dairiliri tarixtin buyan bu weqeni xewpsizlikke alaqidar malimanchiliq dep teswirlep kelgen. Sürgündiki guruppilar we kishilik hoquq paaliyetchiliri bolsa, uni Sherqiy Türkistandiki idare qilish siyasetlirige bolghan öktichilikke yiltiz tartqan siyasiy meqset’tiki qozghilang dep körsetmekte.
ETGE 1990-yildiki weqeler bilen dawamlishiwatqan weziyet otturisida baghlinish qurdi
Sürgündiki hökümet 1990-yildiki qozghilangning sewebliri bilen munasiwetlik weziyetning yenila dawamlishiwatqanliqini otturigha qoydi. Teshkilatning bayanatigha ashaslan’ghanda, bular diniy paaliyetlerge qoyulghan cheklimiler, medeniyet ipadilirige bolghan bésimlar, kéngeytilgen nazaret séstémisi we pütkül Sherqiy Türkistanda xewpsizlikni asas qilghan idare qilish méxanizmlirining dawamliq qollinilishini öz ichige alidu.
Mezkur teshkilatning qarishiche, bu xatire künini peqet bir tarixiy xatiriresh deplla emes, belki téxi hel qilinmighan siyasiy endishilerning bir inkasi dep chüshinish kérek. U hökümetlerni, kishilik hoquq organlirini we xelq’araliq orunlarni diplomatik, qanuniy we iqtisadiy tedbirler arqiliq arilishishni kücheytishke chaqirdi.
Xitayning meydani we delillishtiki qiyinchiliqlar
Xitay emeldarliri Sherqiy Türkistandiki kishilik hoquq depsendichiligi eyibleshlirini izchil ret qilip keldi hemde téterritoriyediki siyasetlerning iqtisadiy tereqqiyat we ijtima’iy muqimliqni nishan qilghanliqini bildürüp keldi. Béyjing Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining xatiriresh bayanatigha qarita ashkara inkas qayturmidi.
ETGE xelq’ara jemiyetni Sherqiy Türkistandiki tereqqiyatlargha köp tereplimilik mas qedemlik inkas telep qilidighan mesile süpitide mu’amile qilishqa ündidi, shundaqla herqandaq alaqe ramkisining zörür terkibiy qismi süpitide jawapkarliqni sürüshtürüsh we tashqi nazaretni tekitledi.
Sherqiy Türkistan ichidiki nöwettiki weziyetni musteqil delillesh yenila qiyin bolmaqta. Chet’el taratquliri, musteqil közetchiler we tetqiqatchilarning kirishi, ETGE bayanatida tilgha élin’ghan siyasetler yolgha qoyulghan pütkül mezgil boyiche cheklimige uchrap keldi.
“The East Turkistan Post” musteqil xewer agéntliqidur. Barliq dewalar öz menbelirige tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydandiki musteqil delillesh xizmitini cheklep qoymaqta.
