Amérika qoshma ishtatliri xitay xelq jumhuriyitining irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqini resmiy békitkinige besh yil bolghan bolsimu, uyghurlar we bashqa türkiy xelqler béyjing teripidin «shinjang (yéngi chek)» dep atiliwatqan, 1949-yili 22-dékabirdin bashlap xitay kontrolluqidiki bésiwélinghan dölet — sherqiy türkistanda sistémiliq yoqitishqa duch kelmekte. 2021-Yili 19-yanwar élan qilinghan bu qarar xelqaraliq qanun tilini we étirap qilishni yuqiri kötürdi, emma özi békitken irqiy qirghinchiliqni toxtitalmidi.
«Men xitay xelq jumhuriyitining shinjangda uyghur musulmanlirini, shundaqla bashqa milliy we diniy az sanliq guruppa ezalirini nishan qilghan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqini békittim.» — amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé’o, 2021-yili 19-yanwar
Siyasiy menbesi éniq bolghan irqiy qirghinchiliq
Xitayning uyghurlar we bashqa türkiy xelqlerge qaratqan dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri 2014-yili 23-may bashlanghan bolup, u chaghda xitay hökümiti «térrorluqqa qarshi xelq urushi» yaki «térrorluqqa qattiq zerbe bérish seperwerliki» dep atalghan herikitini qozghighan idi. Bu dawamlishiwatqan, dölet kontrolluqidiki heriket keng kölemlik tutqun qilish, mejburiy emgek, mejburiy nopus kontrol qilish tedbirlirini hemde sherqiy türkistanning yerlik xelqliri, medeniyiti we kimlikini sistémiliq yoqitishqa bashlamchiliq qilmaqta we izchil dawamlashturmaqta.
Milyonlighan uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa türkiy xelqler bu sistémining ichige sörep kirildi. Xelqaraliq tekshürüshlerning küchiyishige egiship, xitay döliti chong tiptiki lagérlarning körünüshchanliqini töwenlitip, jaza lagérlirini türmilerge, «emgek küchlirini yötkesh pilanliri»gha we da’imiy memuriy hem edliyelik kontrolluqqa aylandurdi.
Keng kölemlik tutqun qilish
2019- Yili mayda amérika dölet mudapi’e ministirliqi 3 milyongha yetken uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa türkiy xelqlerning jaza lagérlirigha ewetilgenlikini bildürgen. 2020-Yili séntebirde, xitay özi élan qilghan aq tashliq kitabida, 2014-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta yiligha 1.29 milyon ademning özi «kespiy terbiyelesh» apparatliri dep atiwalghan orunlardin ötkenlikini dewa qilghan; bu süret texminen 8 milyon kishining shu mezgilde tutqun qilinghanliqini yaki mejburiy idiyewi terbiyege uchrighanliqini körsitip béridu.
Xitayning özining edliyelik sanliq melumatliri irqiy qirghinchiliqning sot mehkimiliri arqiliq qandaq qilip sistémilashturulghanliqini téximu éniq körsitip béridu. Xitay resmiy edliye sanliq melumatlirigha asaslanghanda, kem dégende 578,500 uyghur we bashqa türkiy xelqler muddetsiz qamaq jazasighiche bolghan türme jazalirigha höküm qilinghan. Gerche sherqiy türkistanning nopusi xitay kontrolluqidiki barliq rayonlarning ikki pirsentige yetmisimu, emma bu hökümler barliq xitay kontrolluqidiki térroriyelerdiki türme nopusining sélishturmisiz derijidiki zor qismini teshkil qilidu; bu bir pütün xelqning sistémiliq halda jinayetchige chiqirilghanliqini ashkarilap béridu.
Sana’et kölimidiki mejburiy emgek
Mejburiy emgek xitayning irqiy qirghinchiliqining merkiziy tüwrükidur. Hökümetler we kishilik hoquq teshkilatliri teripidin neqil keltürülgen tetqiqatlar kem dégende 3 milyon uyghur we bashqa türkiy xelqlerning mejburiy emgek pilani astida yötkelgenlikini körsetmekte. Tutqunlar we sabiq mehbuslar mejburiy halda sherqiy türkistan ichi we sirtidiki zawutlargha, férmilargha we sana’et rayonlirigha orunlashturulmaqta.
Bu emgek sistémiliri yer shari teminlesh zenjirige chétishliq. Tekshürüshler bularni paxta, shoxla, éléktron mehsulatliri we qayta hasil bolidighan énérgiye zapchasliri bilen baghlinishliq ikenlikini ispatlighan bolup, bu xelqara bazarlargha mejburlashni singdürüwetken we jawabkarliqni sürüshtürüshni murekkepleshtürüwetken.
Nopusni yoqitish we a’ililerni parchilash
Xitay yene uyghur we bashqa türkiy xelqlerning bi’ologiyelik we ijtima’iy jehitte köpiyishini zerbe nishani qildi. Ayallar mejburiy tughmas qilish, mejburiy bala chüshürüsh we tajawuz xaraktérlik tughut cheklesh tedbirlirige duch keldi; bu sherqiy türkistan miqyasida tughulush nisbitining keskin töwenlishini keltürüp chiqardi.
Bir milyongha yéqin uyghur we bashqa türkiy xelqlerning baliliri mejburiy halda a’ililiridin ayriwétilip, dölet bashqurushidiki yataqliq mekteplerge we apparatlargha orunlashturuldi; u yerlerde uyghur tilini ishlitish we islamiy pa’aliyetler cheklen’gen yaki pütünley meni qilinghan. Bu siyasetler «irqiy qirghinchiliq ehdinamisi»ning 2-madda (e) tarmaq maddisidiki qoghdilidighan bir guruppining balilirini mejburiy yötkeshni meni qilidighan belgilimilerge chüshidu.
Medeniyet we diniy qirghinchiliq
Jismaniy zulumgha medeniyet we diniy qirghinchiliq hemrah bolmaqta. Süniy hemrah teswirliri we neq meydan tekshürüshliri sherqiy türkistandiki kem dégende 16,000 meschit we bashqa diniy, medeniyet orunlirining 2017-yilidin bashlap xitay da’iriliri teripidin weyran qilinghanliqini, ziyangha uchritilghanliqini yaki özgertiwétilgenlikini körsetmekte. Qebristanliqlar, mazarlar we tarixiy mehellilermu yoqitildi.
Uyghur yazghuchiliri, alimliri, diniy zatliri, senetkarliri we jemiyet erbabliri türmilerge tashlandi yaki ghayib qilindi; bu medeniyet, étiqad we kolléktip eslimining ewladtin-ewladqa dawamlishishini üzüp tashlidi.
Beden organliri üchün öltürüsh we tibbiy kéngeymichilik
Organ etkeschiliki üchün sistémiliq öltürüsh heqqidiki delil-ispatlarmu otturigha chiqti. Xitay tehlilchisi we eza etkeschiliki tetqiqatchisi étan gutman 2024-yili amérika parlaméntida bergen guwahliq sözide, qoldiki delillerning 2014-yilidin bashlap her yili 25,000 din 50,000 ghiche uyghur we bashqa türkiy xelqlerning eza élish meqsitide öltürülüwatqanliqini körsitidighanliqini bildürüp, bu qilmishni sana’etleshken we dölet teripidin qollanghan dep teswirlidi.
2025- Yili xitay hökümiti sherqiy türkistandiki eza élish merkezlirining sanini üch hesse köpeytish pilanini élan qildi; ixtiyariy eza bérish sistémisi bolmighan we bésiwélinghan térritoriyediki keng kölemlik tutqun qilish ul esliheliri tüpeyli, bu heriket tibbiy exlaqshunaslar we kishilik hoquq guruppilirini endishige saldi.
Ijra qilinmighan étirap qilish
2021-Yilidin bashlap, on nechche dölet parlaménti xitayning qilmishlirini irqiy qirghinchiliq yaki insaniyetke qarshi jinayet dep étirap qildi hemde birleshken döletler teshkilatigha eza 51 dölet resmiy eyiblesh bayanati élan qildi. Emma héchqandaq mejburlash küchige ige xelqaraliq ijra qilish méxanizmi körülmidi.
2022- Yili awghustta, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliq ishxanisi bir bahalash doklati élan qilip, xitayning sherqiy türkistandiki qilmishlirining insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkinlikini xulasilidi. Doklatta qalaymiqan tutqun qilish, qiynash, jinsiy zorawanliq, mejburiy emgek, mejburiy nopus kontrol qilish tedbirliri we balilarni a’ilisidin ayriwétish heqqide ishenchlik deliller tépildi. Shundin buyan héchqandaq egiship kélidighan tekshürüsh yaki jawabkarliqni sürüshtürüsh méxanizmi qurulup baqmidi.
«Uyghur we bashqa asasliqi musulman guruppilarning ezalirini xalighanche we kemsitish xaraktérlik tutqun qilish da’irisi… Xelqaraliq jinayet, jumlidin insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkin.» — birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliq ishxanisi, bahalash doklati (2022-yili 31-awghust)
Toxtimidi, belki qayta teshkillendi
Musteqil bahalashlar irqiy qirghinchiliqning téxi axirlashmaywatqanliqini jezmleshtürmekte. Amérika parlaménti xitay ishliri ijra’iye komitéti 2025-yilliq doklatida, xitay da’irilirining irqiy qirghinchiliq ul eslihelirini chéqip tashlighanliqini emes, belki qayta teshkilligenlikini, lagérlarni türmilerge, mejburiy emgek sistémilirigha, mejburiy nopus kontrol qilish we omumiyüzlük nazaret qilishqa aylandurghanliqini xulasilidi.
«Lagérlarning yoqilishi weziyetning yumshighanliqini bildürmeydu; u peqet apparatning maslishishini eks ettüridu.» — amérika parlaménti xitay ishliri ijra’iye komitéti, 2025-yilliq doklat
2025- Yili dékabirda, «Genocide Watch» (irqiy qirghinchiliqni közitish teshkilati) yéngi jiddiy agahlandurush élan qilip, xitayning sherqiy türkistanda uyghurlar we bashqa türkiy xelqlerge qaratqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirini dawamlashturuwatqanliqini bildürdi.
«Keng kölemlik tutqun qilish, mejburiy emgek, mejburiy tughut cheklesh siyasetliri we balilarning keng kölemde ayriwétilishining dawamlishishi xelqaraliq tosush küchining meghlubiyitini eks ettüridu.» — Genocide Watch, jiddiy agahlandurush (2025-yili dékabir)
Jawabkarliqning kemchil bolushi
Xelqara qanun boyiche jawabkarliqni sürüshtürüsh tirishchanliqliri toxtap qaldi. Sherqiy türkistan sürgündi hökümiti we sherqiy türkistan milliy oyghinish herikiti xelqara jinayi ishlar sot mehkimisige uyghur we bashqa türkiy xelqlerge qarshi sadir qilinghan jinayetlerni tekshürüshni telep qilip resmiy erz sundi. Arakan ülgisi qanuniy yolining barliqini körsetken bolsimu, héchqandaq hökümet bu erzni resmiy qollimidi we sot mehkimisi héchqandaq tedbir qollanmidi.
Sürgündiki teshkilatlar qanuniy méxanizmlarning mewjutluqini, emma siyasiy jehettin tosup qoyulghanliqini, buning xitay we uning rehberlirining jazasiz qélishigha yol achqanliqini otturigha qoymaqta.
Néme üchün irqiy qirghinchiliq dawamlishidu?
Sherqiy türkistan sürgündiki rehberliri irqiy qirghinchiliqning dawamlishishidiki tüp sewebning — xitay tajawuzchiliqi we köchmenler mustemlikichilikining — hel qilinmighanliqida ikenlikini tekitlimekte. Sherqiy türkistan sürgün hökümitining bash ministiri abdulehet nur 1-yanwardiki yéngi yilliq nutqida, xelqara organlarning irqiy qirghinchiliq delillirini étirap qilip kéliwatqan bolsimu, emma mustemlikichilikni tügitish siyasiy mesilisidin özini qachuruwatqanliqini éytti.
«Mustemlikichilikni tügitip, sherqiy türkistanning musteqilliqini eslige keltürmey turup, xelqimizning erkinlikini, kishilik hoquqini yaki mewjutluqini qoghdashning imkaniyiti yoq.» — abdulehet nur, sherqiy türkistan sürgündi hökümitining bash ministiri
Besh yil!
Irqiy qirghinchiliq étirap qilinip besh yildimu, uyghurlar we bashqa türkiy xelqler duch kéliwatqan ehwalda tüptin özgirish bolmidi. Keng kölemlik tutqun qilish, mejburiy emgek, bala chüshürüsh, tughmas qilish, medeniyet qirghinchiliqi we organ üchün öltürüsh qilmishliri dawamlashmaqta, qattiq nazaret qilinish bolsa kündilik turmushning birqismigha aylinip ketti.
Pakitlar shuni körsitip berdiki, emeliy ijra qilish bolmighan ehwalda «irqiy qirghinchiliq» dep atap qoyush uni toxtitalmaydu. Étirap qilish jawabkarliqqa tartish we mustemlikichilik kontrolluqini bikar qilish bilen maslashqandila andin xitayning uyghurlar we bashqa türkiy xelqlerge qaratqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri axirlishidu.
