Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan xitay bilen téximu chongqur hemkarliq ornitishqa chaqiriq qilip, türkiyening uyghur mesilisidiki mewqeyini béyjing üchün «tarixiy purset» dep teswirligendin kéyin, sherqiy türkistan sürgündiki rehberlirining eyiblishige uchridi.
Fidan 15-yanwar küni dölet ichi we xelqaraliq taratqu wekilliri bilen ötküzülgen yilliq axbarat élan qilish yighinida qilghan sözide, enqerening xitay bilen bolghan munasiwetke tutqan pozitsiyesini bayan qildi. Uning bu sözliri béyjing 1949-yilidin buyan ishghal astida tutup kéliwatqan we «shinjang (yéngi chigra)» dep atap bésiwélinghan dölet — sherqiy türkistanda xitayning sadir qiliwatqan wehshilikliri qattiq tekshürüshke uchrawatqan bir peytke toghra keldi.
Fidan axbarat élan qilish yighinida xitay siyasitini bayan qildi
Axbarat élan qilish yighinida söz qilghan fidan türkiyening xitay bilen siyasiy, iqtisadiy we istratégiyelik sahelerde munasiwetni kéngeytish niyiti barliqini tekitlep, béyjingni küchlük shérik süpitide teswirlidi we xewpsizlikke munasiwetlik endishilerni nezerdin saqit qildi.
«Iradimiz xitay bilen bolghan munasiwitimizni barliq sahelerde tereqqiy qildurushtur, chünki xitay küchlük bir dölet. Uning türkiye bilen héchqandaq mesilisi yoq, türkiye bilen chégradashmu emes. Bezi xewpsizlikke munasiwetlik mesililer bardek körünüshi mumkin… Emma men bularni xitay xizmetdashlirim bilen yillardin buyan muzakire qilip kéliwatimen… Emeliyette, bularning hemmisi jawabi bar mesililer; bu yerde bek köp mesile bolmasliqi kérek.»
— Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan
Fidan yene türkiyening uyghur mesilisidiki mewqeyi toghrisida toxtilip, buni xitay üchün bir «tarixiy purset» we «özara menpe’et yetküzüsh» dep teswirlidi.
«Uyghur mesilisige kelsek, bizning qeyerde turidighanliqimizni bilisiler. Men bu yerde xitayning aldida tarixiy bir purset bar dep qaraymen. Chünki bizning pirézidéntimizdek bir rehber bar bolghan türkiyede — yeni her bir dölet bilen özara menpe’et yetküzüsh pirinsipi asasida siyaset yürgüzidighan bir dölette… Munasiwetler téximu ilgiriliyeleydu.»
— Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan
U sözi jeryanida yene béyjingning «bir belwagh bir yol» teshebbusi we türkiyening «ottura karidor»diki rolini öz ichige alghan xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni gewdilendürdi hemde xitayning rayon xaraktérlik mesililerdiki, jümlidin iran bilen se’udi erebistan otturisidiki wasitichilik rolini öz ichige alghan «qurulmiliq rolliri»ni qarshi alidighanliqini bildürdi.
Sherqiy Türkistan Sürgünde Hökümiti bu sözlerni eyiblidi
Bu sözler Sherqiy Türkistan Sürgün Hökümiti (ETGE) ning inkasini qozghidi. Sürgünde hökümet enqereni uyghurlargha we sherqiy türkistanning musteqilliq kürishige qarshi béyjing bilen bir septe turush bilen eyiblidi.
Metbu’at yighinidin kéyin X supisida élan qilinghan bayanatta, Sherqiy Türkistan Sürgün Hökümitining tashqi ishlar we xewpsizlik ministiri salih xudayar fidanning sözlirining Türkiyening Sherqiy Türkistan bedilige Xitay bilen nechche on yildin béri dawamlashturup kéliwatqan hemkarliqining roshen namayendisi ikenlikini éytti.
«1996-Yilidin bashlap, Türkiye Sherqiy Türkistanning musteqilliq kürishige zerbe bérish we uni basturush üchün Xitay bilen pa’al hemkarliship keldi. Tashqi ishlar ministiri Xaqan Fidan Türkiyening uyghurlargha tutqan pozitsiyesini ‹xitay üchün tarixiy purset› dep körsitip, bu xiyanetni téximu chongqurlashturidighan ‹özara menpe’et yetküzüsh› chaqiriqini élan qildi.»
— Salih Xudayar, Sherqiy Türkistan Sürgünde Hökümitining tashqi ishlar we xewpsizlik ministiri
🚨 Since 1996, @MFATurkiye has actively worked with China to undermine and suppress East Turkistan's independence struggle. FM @HakanFidan presents Turkiye’s stance on the Uyghurs as a "historic opportunity for China," and issues a "win-win" call that will deepen this betrayal. pic.twitter.com/ORIk8NeFJY
— Salih Hudayar (@SalihHudayar) January 16, 2026
Bu eyiblesh Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümitining uzun muddetlik mewqeyini eks ettüridu. Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümiti Türkiyening Sherqiy Türkistangha we uning esl sahiblirigha, jümlidin uyghurlargha qarshi Xitay bilen élip bériwatqan hemkarliqini qayta-qayta ashkara eyibligen birdinbir sürgündiki Sherqiy Türkistan orginidur.
