Arxip we arxéologiyelik menbeler Xitay memuriy bashqurushidin ilgiri mewjud bolghan alahide chégralarni teswirleydu.
“Sherqiy Türkistan Pochtisi” közidin kechürgen arxéologiyelik bayqashlar we arxip menbelirige ashaslan’ghanda, Béyjing teripidin “Xinjiang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, uzaq mezgillik ayrim siyasiy we medeniyet tereqqiyat tarixigha ige. Mezkur menbelerde tilgha élin’ghan matériyallar nahayiti muhim ehmiyetke ige, chünki Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bu téterritoriyening chégraliri we idare qilinish tarixining Manju Ching sulalisi teripidin qoshuwélinishidin we zamaniwi Xitay hökümranliqidin ilgirila mewjud ikenlikini ilgiri sürüshte bu pakitlarni qollanmaqta.
Tarixiy xatireler we qézish doqlatlirida Chiyen sépili bilen Altay taghliri Sherqiy Türkistanni Xitay bashqurushidiki zéminlardin uzaq mezgillergiche ayrip turghan chégra belgiliiri süpitide körsitilgen. Pakitlar yene Ching sulalisi 1884-yili bu téterritoriyeni resmiy halda “Xinjiang ölkishi” qilip qoshuwalghandin ilgiri, arqa-arqidin qurulghan türkiy siyasiy gewdiler we kéyinki dölet qurulmilirining musteqil paaliyet körsetkenlikini körsitip bermekte.
Tarixiy chégralar
Matériyallarda neqil keltürülgen arxéologiyelik we tarixiy höjjetler Chiyen sépilini Xitay memuriy kontrollingning tarixiy chéki dep békitken, sépilning sirtidiki téterritoriyeler bolsa ayrim türkiy siyasiy qurulmiliri teripidin bashqurulghan. Bu menbelerde Sherqiy Türkistan Hon Impériyesi, Kushan Impériyesi, Türk Qaghanliqi, Uyghur Qaghanliqi, Qara-Xaniylar döliti we Yerkent Xanliqi qatarliq arqa-arqidin qurulghan döletlerning merkizi süpitide teswirlen’gen.
Höjjetlik matériyallarda éytilishiche, bu siyasiy gewdiler özige xas qanun, til we memuriy sistémilargha ige bolghan. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bu xatirelerdin paydilinip, mezkur téterritoriyening tarixining zor bir qismida Xitay bashqurushining sirtida tereqqiy qilghanliqi heqqidiki dewalarni qollanmaqta.
Altay ispatliri
Menbe matériyallirida Altay taghliri Sherqiy Türkistan bilen Mongghuliyé chöllükliri otturisidiki tebi’iy chégra süpitide teswirlen’gen. Arqa körünüsh matériyallirida neqil keltürülgen qézish xatireliride Altaydiki 105 xarabilik tilgha élin’ghan bolup, bular qorghanlar, tash abidiler we balballarni öz ichige alidu; tetqiqatchilar bularni deslepki türkiy medeniyet paaliyetliri bilen baghlaydu.
Matériyallarda neqil keltürülgen bir arxéologiyelik teswirde mundaq déyilgen: “Altay taghliri muhim medeniyet késishish nuqtisi bolup xizmet qilghan, u yerde arqa-arqidin kelgen medeniyetler öz mewjudluqining qatlamliq izlirini qaldurghan.” Xatirelerde yene Pazyryk, Afanasiyéwo we Mis qorallar dewr qatlamliri téximu keng tarixiy menzirining bir qismi süpitide tilgha élin’ghan.
Matériyallarda tilgha élin’ghan gén tetqiqatliri türkiy xelqlerning bu keng téterritoriyediki uzaq mezgillik olturaqlishishini qollaydighan pakit süpitide körsitilgen, gherche menbelerde bezi orunlarni ziyaret cheklimisi sewibidin biwasite delilleshning yenila qiyinliqi eskertilgen bolsimu.
Ching sulalisining qoshuwélinishi
Menbe matériyallirida “Yéngi Zémin” dep terjime qilin’ghan “Xinjiang” nami, Ching sulalisining Sherqiy Türkistandiki herbiy yürüshliridin kéyin, 1884-yili resmiy qollanilghan. Tarixiy bayanlarda déyilishiche, bu namning özila bu téterritoriyening qoshuwélinishidin ilgiriki ayrim ornini eks ettürüp bergen.
Shu matériyallarda yene Ching tajawuzchiliqining 1759-yili bashlan’ghanliqi, uningdin kéyin bir esirdin köprek waqit dawamlashqan qarshiliq körsitish we onlighan qétimliq qozghilanglarning xatirelen’genliki teswirlen’gen. Ular 1884-yildiki ölke qilip békitilishti ilgiriki yerlik idare qilishning dawami emes, belki zor bir siyasiy burulush nuqtisi süpitide körsetmekte.
Xitayning meydani
Xitay dairiliri Ching sulalisi dewridin bashlap Sherqiy Türkistanni izchil bashqurup kelgenlikini we nöwettiki idare qilishning Xitayning zémin pütünlüki sistémisining bir qismi ikenlikini tekitlep kelmekte. Resmiy Xitay höjjetliri Sürgündiki Hökümetning “bu téterritoriyening ayrim döletchilik en’enisi bolghan, u peqet qoshuwélinish tüpeylidin üzülüp qalghan” dégen dewasini qobul qilmaydu.
Menbe matériyallirida déyilishiche, Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri bezi arxip we arxéologiyelik dewalarni biwasite delilleshni qiyinlashturmaqta. Shundaqla, neq meydandiki ziyaret cheklen’gen ehwalda sün’iy hemrah teswiri we muhajirettiki tetqiqatlarning dawamliq qollaniliwatqanliqi qeyt qilin’ghan.
