Bir istrategiyelik doklat Béyjingning teshwiqat bayanliri, nopüs qurulmisi we qanuniy dewaliriğa sual qoymaqta.
Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, Xitayning yumshaq küch tirishchanliqi, suwérénliq dewaliri we nopüs siyesiti tekshürülgen yéngi bir istrategiyelik doklatning diqqet merkizide boluwatidu. Bu tehlil intayin muhim, chünki u siyasiy kontrolluq, kishilik hoquq bayanliri we iqtisadiy istrategiyeni Sherqiy Türkistanning qanuniy salahiyitige ait talash-tartishlar bilen bağlaydu.
Ismi ashkarilanmiğan bir yuqiri derijilik akademik we siyasiy istrategiyeci’ge tewe dep qaralğan bu doklatta, Xitayning idare qilish sheklini dölet ichidiki memuriy bashqurush emes, belki qoshuwélish we ishghaliyet nuqtisidin körüsh kérekliki otturiğa qoyulğan. Shundaqla, doklatta BDT ning 2022-yilliq kishilik hoquq bahalishi we Xitay dölet matériyalliri, jümlidin “Shinjangning kishilik hoquq kök tashliq kitabi” qatarliqlar bir-birige zit bayanlarning delili süpitide tilğa élinğan.
Suwérénliq we qanuniy dewalar Doklatta éytilishiche, Sherqiy Türkistan 1884-yili Ching impériyesi teripidin qoshuwélinğan bolup, “Shinjang” dégen sözning mustemlikichilik meqsitini eks ettüridighanliqi otturiğa qoyulğan. Shundaqla, doklat 1907-yildiki Gaga ehdinamisige asasilinip, 1949-yilliq hakimiyet özgirishining qanuniy suwérénliq ötünüp bérish emes, belki dawamlishiwatqan herbiy ishghaliyet ikenlikini dewa qilidu.
Xitay dölet bayanliri 1949-yilliq weqelerni “tinch yol bilen azad qilish” dep teswirleydu. Doklat bu teswirni ret qilidu we hakimiyet yötkeshte xalqning maqulluqining yoqluqini éytidu. Höjjette öz teqdirini özi belgilesh yerlik xalqning dawamlishiwatqan qanuniy hoquqi süpitide körsitilgen.
Kishilik hoquq we bayan bashqurush Tehlilning muhim bir qismi “Shinjangning kishilik hoquq kök tashliq kitabi” ğa merkezleshken. Doklatta déyilishiche, Béyjing bu doklatni “muqimlik” bilen “qanuniy qoğdash” ni bir-birige bağlash arqiliq tonushni bashqurush qorali süpitide ishlitidu. Kök tashliq kitabtin neqil élinishiche, nöwettiki tedbirler “ijtimoiy inaqliqning kapaliti” dep teswirlen’gen.
Mezkur doklat bolsa, bu siyesetlerning reqemlik xatirilerni öchürüsh we diniy hayatni basturush bilen munasiwetlik ikenlikini otturiğa qoyup qarshi chiqidu. Bu dewalar höjjette ishghal qilinğan nopüs üstidiki téximu keng kontrol qilish sistémisining bir qismi süpitide körsitilgen. Xitay dairiliri bolsa, bu xil siyesetlerning qanuniy ikenlikini, muqimlik we tereqqiyatni ilgiri sürüshti meqset qilidighanliqi tekitlep kelmekte.
Nopüs we medeniyet siyesiti Doklatta éytilishiche, 880 ming 500 din artuq bala dölet bashqurushidiki mekteplerge orunlashturulğan bolup, u yerde ana til we diniy terbiyening tarqitilishi azaytilğan. Shundaqla, türkiy guruppilar arisidiki tuğulush nisbitining töwenlishi Xitayning ichki höjjetliride “terbiyelesh” we “özgertish” dep teswirlen’gen siyesetlirige bağlanğan.
Höjjette bu dewalar BDT Kishilik Hoquq Aliy Komissarliq Ishxanining 2022-yilliq bahalishi bilen bağlinidu, mezkur bahalashta Shinjangdiki xorluqlarning insaniyetke qarshi jinayet shekillendürishi mumkinliki éytilğan idi. Xitay emeldarliri bu bahalashni ret qildi we siyesetlirining mejburlash xarakterlik ikenlikini inkar qildi.
Iqtisadiy ehmiyiti Doklat Sherqiy Türkistanning Xitay iqtisadi we yer sharli teminlesh zenjirining merkizi ikenlikini otturiğa qoyidu. U yerde déyilishiche, bu zémin Xitayning quruqluqtiki néfit zapisining %30 tin köprikini, tebiiy gaz zapisining %34 ni igileydu, shundaqla paxta we polisisilikon teminlesh zenjiride muhim rol oynaydu.
Tehlilde déyilishiche, Béyjingning yumshaq küch istrategiyesi ene shu iqtisadiy menpeetlerni qoğdash üchün loyihilen’gen. Doklatta xelqaraning bu teminlesh zenjirige tayinip qélishining téximu keng exlaqiy we siyasiy mesile peyda qilidighanliqi otturiğa qoyulğan. Xitay dairiliri bu xil teswirni qobul qilmidi we Sherqiy Türkistanni Xitayning ayrilmas bir qismi dep teswirleshni dawamlashturmaqta.
Siyasiy eslime we qarshiliq Höjjet türk-islam kimlikini saqlap qélishning birdinbir yoli süpitide musteqilliqni körsitis bülün axirlishidu. Uningda général Mehmut Muhitining 1938-yili éytqanliqi tilğa élinğan mundaq bir söz neqil élinidu: “Ölümge ten bersek bolüdiki, emma keynimizge chékinish biz üchün tallash emes.”
Doklatta éytilishiche, bu jümle Sherqiy Türkistan terepdarliri arisidiki siyasiy eslimining merkezziy nuqtisi bolup qalmaqta. Doklat yene xelqaraliq jemiyetni Sherqiy Türkistanni ishghal qilinğan zémin dep tonushqa chaqiridu, Béyjing bu meydanni qet’iy ret qilidu.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalat munasiwetlik menbelerge tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyarit cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.
