سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت 1990-يىللىق قوزغىلاڭنى خاتىرىلىدى ۋە ئۇنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى بىلەن باغلىدى.
ۋاشىنگتون — بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ETGE) نىڭ يېڭىدىن ئوتتۇرىغا قويغان سىياسىي چاقىرىقلىرىنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. مەزكۇر ھۆكۈمەت چارشەنبە كۈنى 1990-يىللىق بارىن قوزغىلىڭىنىڭ 36 يىللىقىنى خاتىرىلەپ، بۇ ۋەقەنى قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ داۋاملىشىۋاتقان سىمۋولى دەپ تەرىپلىدى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنى تېررىتورىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە قارىتا ئاكتىپ ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە ئۈندىدى.
ۋاشىنگتونغا جايلاشقان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئېلان قىلغان باياناتىدا، بۇ قوزغىلاڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ زامانىۋى تارىخىدىكى مۇھىم بىر پەيت بولۇپ قالىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا 1990-يىلدىكى ۋەقەلەرنى دۆلەت سىياسەتلىرىگە قارىتا تەشكىللىك ئۆكتىچىلىك ئىپادىسى سۈپىتىدە خاراكتېرلەندۈرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت بارىننى سىياسىي قارشىلىقنىڭ سىمۋولى دەپ تەرىپلىدى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى بارىن قوزغىلىڭىنى ھەم يەرلىك ۋەقە، ھەم كەڭ دائىرىلىك سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە ۋەقە دەپ تەسۋىرلىدى. باياناتقا ئاساسلانغاندا، بۇ يىللىق خاتىرىلەش خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرىگە قارىتا تەشكىللىك قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ دەسلەپكى ئىپادىلىنىشىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى خاتىرىلەش باياناتىدا: «بۇ قوزغىلاڭ خەلقنىڭ ئەركىنلىك ۋە ئىززەت-ھۆرمەت تەلىپىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ھەل قىلغۇچ بىر پەيت سۈپىتىدە قېلىپ قالىدۇ»، دېدى.
ئارخىپ زىيارەت قىلىش چەكلىمىسى شۇنداقلا رەسمىي ۋە غەيرىي رەسمىي بايانلاردىكى پەرق سەۋەبىدىن، بارىن ۋەقەسىگە قارىتا مۇستەقىل تارىخىي تەھلىللەر يەنىلا چەكلىك بولۇپ كەلمەكتە. خىتاي دائىرىلىرى تارىختىن بۇيان بۇ ۋەقەنى خەۋپسىزلىككە ئالاقىدار مالىمانچىلىق دەپ تەسۋىرلەپ كەلگەن. سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى بولسا، ئۇنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىدارە قىلىش سىياسەتلىرىگە بولغان ئۆكتىچىلىككە يىلتىز تارتقان سىياسىي مەقسەتتىكى قوزغىلاڭ دەپ كۆرسەتمەكتە.
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت 1990-يىلدىكى ۋەقەلەر بىلەن داۋاملىشىۋاتقان ۋەزىيەت ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش قۇردى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى 1990-يىلدىكى قوزغىلاڭنىڭ سەۋەبلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ۋەزىيەتنىڭ يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تەشكىلاتنىڭ باياناتىغا ئاساسلانغاندا، بۇلار دىنىي پائالىيەتلەرگە قويۇلغان چەكلىمىلەر، مەدەنىيەت ئىپادىلىرىگە بولغان بېسىملار، كېڭەيتىلگەن نازارەت سىستېمىسى ۋە پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاندا خەۋپسىزلىكنى ئاساس قىلغان ئىدارە قىلىش مېخانىزملىرىنىڭ داۋاملىق قوللىنىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ قارىشىچە، بۇ خاتىرە كۈنىنى پەقەت بىر تارىخىي خاتىرىلەش دەپلا ئەمەس، بەلكى تېخى ھەل قىلىنمىغان سىياسىي ئەندىشىلەرنىڭ بىر ئىنكاسى دەپ چۈشىنىش كېرەك. ئۇ ھۆكۈمەتلەرنى، كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنى ۋە خەلقئارالىق ئورۇنلارنى دىپلوماتىك، قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەر ئارقىلىق ئارىلىشىشنى كۈچەيتىشكە چاقىردى.
خىتاينىڭ مەيدانى ۋە دەلىللەشتىكى قىيىنچىلىقلار
خىتاي ئەمەلدارلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئەيىبلەشلىرىنى ئىزچىل رەت قىلىپ كەلدى ھەمدە تېررىتورىيەدىكى سىياسەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى نىشان قىلغانلىقىنى بىلدۈرۈپ كەلدى. بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ خاتىرىلەش باياناتىغا قارىتا ئاشكارە ئىنكاس قايتۇرمىدى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى شەرقىي تۈركىستاندىكى تەرەققىياتلارغا كۆپ تەرەپلىمىلىك ماس قەدەملىك ئىنكاس تەلەپ قىلىدىغان مەسىلە سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشقا ئۈندىدى، شۇنداقلا ھەرقانداق ئالاقە رامكىسىنىڭ زۆرۈر تەركىبىي قىسمى سۈپىتىدە جاۋاپكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش ۋە تاشقى نازارەتنى تەكىتلىدى.
شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى مۇستەقىل دەلىللەش يەنىلا قىيىن بولماقتا. چەتئەل تاراتقۇلىرى، مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ كىرىشى، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ باياناتىدا تىلغا ئېلىنغان سىياسەتلەر يولغا قويۇلغان پۈتۈن مەزگىل بويىچە چەكلىمىگە ئۇچراپ كەلدى.
«The East Turkistan Post» مۇستەقىل خەۋەر ئاگېنتلىقىدۇر. بارلىق دەۋالار ئۆز مەنبەلىرىگە تەۋە. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندىكى مۇستەقىل دەلىللەش خىزمىتىنى چەكلەپ قويماقتا.
