Хитай дөләт таратқулириниң хәвәр қилишичә, бу доклат сиртқи дуняниң тәнкидлири астида қануний қоғдашниң күчәйтелгәнлигини тәкитлигән.
Бейҗиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, Хитай һөкүмити қоллиған йеңи бир нәшр буюминиң мәркизигә айланди. Дөләт таратқулири вә доклатниң елан қилинған қисқичә мәзмуниға асасланғанда, мәзкур нәшр буюмида кишилик һоқуқни қануний қоғдашниң яхшиланғанлиги илгири сүрүлгән. Хәлқаралиқ органлар вә тәдқиқатчилар Шәрқий Түркстандаки тутқун қилиш сиясити, мәдәнийәт чәклимилири вә әмгәк күчи йөткәш әмәлийәтлиригә қарита давамлиқ соал қойуватқан бир пәйттә, бу доклатниң елан қилиниши диққәт қозғимақта.
«China Daily»ниң хәвәр қилишичә, «Шинҗаңда кишилик һоқуқни қануний қоғдаш доклати (2024)» дәп намланған бу һөҗҗәт Хитай дөлитигә қарашлиқ академиклар тәрипидин «Көк ташлиқ китап» сүпитидә тонуштурулған. Сиртқи дуняниң баһалири Бейҗиңниң бу земиндики рекордиға җәң елан қиливатқан бир вақитта, доклатта йеқинқи сиясәтләр «қанун билән идарә қилиш» тиришчанлиқи сүпитидә көрситилгән.
Қануний қоғдаш һәққидики дәвалар
«China Daily»ниң билдүрүшичә, «Көк ташлиқ китап» кишилик һоқуқни қоғдаш җәһәттики «туғ басқан академик мувәппәқийәтләр»ни оттуриға қойған. У Хитай әмәлдарлири тәсвирлигән «қануний идарә қилиш», җүмлидин мәсилиләрни қанун бойичә бир тәрәп қилишқа аит «依法处理» (қанун бойичә бир тәрәп қилиш) тәдбирлирини тәкитлигән.
Дөләт таратқулириниң ейтишичә, бу қәдәмләр муқимлиқ вә милләтләр инақлиғини яхшиланған. Лекин доклатта, Шәрқий Түркстандаки кәң көләмлик тутқун қилиш яки башқа мәҗбурлаш сиясәтлири илгири сүрүлгән хәлқаралиқ мөлчерләргә биваситә җаваб берилмигән. Қолдики материялларда доклатниң ички санлиқ мәлуматлириниң мустәқил дәлилләнгәнлиги техи бекитилмигән.
Диний сорунларни башқуруш
Доклатта йәнә диний сорунлар үчүн «һәммини өз ичигә алған тор» тәсвирләнгән болуп, Хитай әмәлдарлири буни әсһәбийликниң алдини елиш үчүн йолға қойулған өлчәмлик башқуруш дәп көрсәткән. Дөләт таратқулириниң билдүрүшичә, бу рамка динни дөләтниң қануний вә мәмурий тәлипигә уйғунлаштурушни мәқсәт қилған.
Сиртқи дуняниң тәкшүрүшлири илгири мәсчитләрниң кәң көләмдә вәйран қилинғанлигини вә диний паалийәтләрниң чәкләнгәнлигини һөҗҗәтлик испатлиған болсиму, амма «China Daily» тәрипидин нәқил кәлтүрүлгән «Көк ташлиқ китап»ниң қисқичә мәзмунида бу байқашлар етирап қилинмигән. Униң әксичә, доклатта тәртипкә селинған қоғдаш вә башқуруш тәкитләнгән.
Әмгәк вә маарип һәққидики дәвалар
«China Daily»ниң ейтишичә, «Көк ташлиқ китап» хизмәт капалити тәшәббуслири вә намратлиқни йөләш программилирини махтиған һәмдә буларни иқтисадий бир гәүдилишишниң испати дәп тәсвирлигән. Шундақла, доклатта маарип пурсәтлириниң кеңәйтелгәнлиги, җүмлидин 880 миң 500 дин артуқ бала үчүн қош тиллиқ маарип вә ятақлиқ мәктәп әслиһәлири һазирлланғанлиги илгири сүрүлгән.
Мәзкур доклатта бу тәдбирләр баравәрлик вә тәрәққият сүпитидә көрситилгән. Һалбуки, мустәқил хәвәрләр вә хәлқаралиқ баһаларда Шәрқий Түркстандаки әмгәк күчи йөткәш, аилиләрниң парчилиниши вә ана тил маарипиниң қисқартилиши һәққидә әндишиләр оттуриға қойулған.
«China Daily» нәқил кәлтүргән бир сөздә: «Дай Бин бу программиларниң миллионлиған кишини намратлиқтин қутулдурғанлигини тилға алди» дейилгән. Бу сөз һөкүмәтниң мәйданини әкс әттүриду, мустәқил дәлилләнгән байқаш әмәс.
Хәлқаралиқ көзитиш
Бу доклат Б Д Т Кишилик һоқуқ алий комиссарлиғиниң 2022-йилидики баһалаш доклатидин кейин елан қилинди. Б Д Т ниң доклатида Шинҗаңдаки еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилигиниң «инсанийәткә қарши җинайәт» шәкилләндүрүши мүмкинлиги ейтилған иди. Хитай даирилири у баһалашни рәт қилди вә сиртқи тәнкидләрни давамлиқ «тәрәпбазлиқ» дәп тәсвирләмәктә.
Йеңи «Көк ташлиқ китап» рәсмий санлиқ мәлуматлар вә қануний рамка арқилиқ шу тәнкидләргә җаваб бериш үчүн лайиһәләнгәндәк қилиду. Амма қолдики қисқичә мәзмун Шәрқий Түркстандаки тутқун қилиш, назарәт қилиш, диний контроллуқ, әмгәк күчи йөткәш вә мустәқيل дәлилләш зияритигә аит ядролуқ талаш-тартишларни һәل қىلмай очуқ қалдурған.
«Шәрқий Түркстан Почтиси» мустәқил хәвәр нәшриятидур. Барлиқ дәвалар өз мәнбәлиригә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиيارәт чәклимилири нәқ мәйдандаки мустәқил дәлилләш хизмитини чәкләп қоймақта.
