Хитай тәрәққият мувәппәқийәтлирини тилға алса, сүргүндики гуруппилар талан-тараж вә мәдәнирәтни бастурушни илгири сүрмәктә.
Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, Хитай дөләт даирилири билән Уйғур сүргүндики гуруппилири оттурисидики кескин пәрқлиқ баянларниң мәркизигә айланди. Бейжиң иқтисадий ешиш вә муқимлиқни тәкитләйду. Сүргүндики тәшкилатлар болса талан-тараж вә мәдәнийәтни бастурушни илгири сүрмәктә. Шуниң билән бир вақитта, дуня парламентлири хәлқара мунасивәтләр вә җаза сияситигә тәсир көрситидиған дәва қилинған хорлашларни етирап қилиш мәсилисини давамлиқ муназирә қилмақта.
Хитай тәрәққият мувәппәқийәтлирини тилға алса; сүргүндики гуруппилар байлиқ талан-тараҗини илгири сүрмәктә Хитай даирилириниң ейтишичә, ул әслиһә қурулуши түрлири 2.3 миллион кишини намратлиқтин қутулдурған, дөләт таратқулириниң хәвиригә қариғанда, омумий ишләпчириш қиммитиниң ешиш нисбити 7 пирсенткә йәткән. Бейжиң бу рәқәмләрни Шәрқий Түркстандики мувәппәқийәтлик башқуруш вә узун муддәтлик тәрәққиятниң испати сүпитидә көрсәтмәктә.
Шәрқий Түркстан сүргүн һөкүмити (ETGE) ни өз ичигә алған сүргүндики тәшкилатлар бу тәрәққиятларни мустәмликичилик талан-тараҗи дәп тәсвирләмәктә. Улар Америка енергийә учур идариси вә саһә анализлириға асасән, Шәрқий Түркстанниң Хитайниң қуруқлуқтики нефтиниң 30 пирсентини, тәбиий газниң 34 пирсентини вә йәр шарлиқ полисиликон мәһсулатиниң 45 пирсентини тәминләштики ролини тилға алиду.
Хитай дөләт таратқулири Сенлиңға охшаш йеңи наһийә тәсис қилиш қатарлиқ мәмурий өзгиришләрни хәвпсизлик вә муқимлиқни қоллавдиған тәдбирләр сүпитидә тәсвирләйду. Әмәлдарлар рәсмий баянатлирида бөлгүнчилик тәһдитини буниң сәвәби қилип көрситиду.
Шәрқий Түркстан сүргүн һөкүмити бундақ өзгиришләрни нопус қурулмисини өзгәртишниң қорали сүпитидә әйиблиди. Мәзкур гуруппа ашкариланған баянатлирида, бу мәмурий тәдбирләр арқилиқ Хәнзу нопусини көчүрүш нишаниниң 25 пирсенткә йәткүзүлүватқанлиқини оттуриға қойди. Бейжиң болса бу хил өзгиришләрниң узун муддәтлик тинчлиқ вә иҗтимаий җипсилиққа капаләтлик қилишни мәқсәт қилидиғанлиқини ейтти.
Түтүп туруш дәвалири вә назарәт системиси талаш-тартишта Хитай даирилири Шәрқий Түркстандики әслиһәләрни кәспий тәрбийиләш вә әсәбийликни түгүтиш мәркәзлири дәп тәсвирләйду. Әмәлдарлар изчил түрдә бу программиларға қаритилған чәтәл тәнқидлирини сиясий ғәрәзлик вә тәрәпбазлиқ дәп рәт қилип кәлди.
Сүргүндики гуруппилар «Шинҗаң һөҗҗәтлири» вә «Шинҗаң сақчи архивлри» ни өз ичигә алған ашкариланған һөҗҗәтләргә тайинип, 1.8 миллиондин 3 миллионғичә тутуп турулуватқанларниң барлиқини мөлчәрләмәктә. Австралийә истратегийәлик сиясәт институти Шәрқий Түркстанда ишлитиливатқан «Бирләшмә җәң мәшғулат суписи» намлиқ назарәт системиси һәққидә тәтқиқат елан қилди вә сабиқ тутқунлар тәрипидин мәлум қилинған сорақ қилиш усуллирини пүтүп чиқти.
Бейжиң «кәспий тәрбийиләш» мәркәзлирини дөләт ичи қануни даирисидә тиҗарәт қилидиған маарип әслиһәлири дәп тәсвирләйду.
Шәрқий Түркстан сүргүн һөкүмити вә башқа сүргүндики тәшкилатлар Америка, Әнглийә, Канада, Голландийә, Литва вә Франсийә парламентлирида ирқий қирғинчилиқни етирап қилиш үчүн лобичилиқ қилди. Улар БДТ ниң баһалашлири вә хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатлириға тайинип, туғулуш нисбитиниң 60 пирсент төвәнлигәнликини, буни мәҗбурий туғмаслиқ сиясити билән бағлайдиғанлиқини тилға алиду. Хитай бундақ тәсвирләрни өз ички ишлириға сиясий ғәрәзлик дәхли-тәрүз қилиш дәп атиди.
Мәдәнийәт вә муһит дәвалири йәнила талаш-тартишта Бейжиң Шәрқий Түркстандики саяһәтчиликни көп милләтлик инақлиқ вә мәдәнийәтни қоғдашниң испати сүпитидә тәшвиқ қилиду. Дөләт паалийәтлири сақлинип қалған мәдәнийәт мираслирини қоғдаш сияситиниң испати сүпитидә көрситиду.
Австралийә истратегийәлик сиясәт институти 2017-йилидин буян тәхминән 16,000 мәсчиттә өзгириш болғанлиқини, бу омумий санниң тәхминән 65 пирсентигә тоғра келидиғанлиқини, буниң ичидә вәйран қилиш яки чеқишларниң барлиқини пүтүп чиқти. Сүргүндики гуруппилар роза тутуш қатарлиқ диний паалийәтләрниң даириләр тәрипидин әсәбийлик көрвәткүчи дәп бәлгә қоюлғанлиқини билдүрмәктә. Хитай әмәлдарлири институт елан қилған мәсчит рәқәмлиригә биваситә җаваб бәрмиди.
Муһит мәсилисидә, Бейжиң сазлиқни қоғдаш қатарлиқ екологийәлик тәшәббүсләрни тәшвиқ қилиду. Дуня Уйғур Қурултийини өз ичигә алған сүргүндики қарашлар музлуқларниң чекиниши вә Лопнур көлиниң тарихий қуруп кетиши қатарлиқ муһит әндишилирини тилға алиду. Тарихий доклатлар йәнә Лопнурда елип берилған 46 ядро синиқини хатирилигән болуп, тәтқиқатчилар буни әтраптики аһалиниң узун муддәтлик сағламлиқ мәсилилири билән бағлайду.
Хәлқара җаза вә назарәт давамлашмақта Хәлқаралиқ органлар Шәрқий Түркстандики тәрәққиятларни назарәт қилишни давамлаштурмақта. Америка вә башқа һөкүмәтләр тәрипидин «Шинҗаң ишләпчириш-қурулуш биңтуәни» ни өз ичигә алған орунларға қаритилған җаза тәдбирлири йүргүзүлди. Сүргүндики гуруппилар Вашингтон, Едмонтон вә Мелбурн қатарлиқ шәһәрләрдә Барин қозғилиңи йиллиқи қатарлиқ күнләрни хатириләп намайиш паалийәтлирини давамлаштурмақта.
Хитай даирилири өзлириниң очуқ мәйданини өзгәртмиди, Шәрқий Түркстандики сиясәтләр қанунлуқ тәрәққият, хәвпсизлик вә башқуруш нишанлириға хизмәт қилиду дәп чиң турмақта. Чәтәллик журналситлар, тәтқиқатчилар вә хәлқаралиқ көзәтчиләр үчүн Шәрқий Түркстан ичидики әһвалларни мустәқил дәлилләш йәнила чәклигигә учримақта.
Шәрқий Түркстан гезити мустәқил хәвәр нәшриятидур. Барлиқ дәвалар өзлириниң мунасивәтлик мәнбәлиригә тәвәдур. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимлири нәқ мәйданда мустәқил дәлилләшни чәкләп қоймақта.
