Сүргүндики һөкүмәт «Шинҗаң» дегән сөзниң тарихий мустәмликичи нам бериш вә территорийәлик контроллуқ баянлирини әкис әттүридиғанлиқини билдүрди.
ВАШИНГТОН — Бейҗиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, бир нам талишиш мәсилисиниң мәркизигә айланди. Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити (ETGE) «Шинҗаң» дегән сөзни территорийәлик бәлгә сүпитидә ишлитишни рәсмий рәт қилди. Мәзкур гуруппа бу намниң Чиң сулалиси дәвридәки кеңәймичиликтив кейин территорийәгә мәҗбурий теңилған тарихий сиясәтләрни әкис әттүридиғанлиқини ейтти.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити өз баянатини 8-апрель елан қилди. Баянатта хәнзучә «Йеңи Земин» дәп тәрҗимә қилинидиған «Шинҗаң» дегән сөзни җәзмән өзиниң тарихий арқа көрүнүши ичидә чүшиниш керәклиги оттуриға қойулди. Униңдин башқа, мәзкур гуруппа бу намниң Чиң сулалиси 1884-жили территорийәни өз тәсәррупиға алғандин кейин йолға қойған мәмурий нам бериш әмәлийити билән биваситә мунасивәтлик икәнлигини тәкитлиди.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити аталғушунаслиқни тарихий идарә қилиш вә контроллуққа бағлиди
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити «Шинҗаң» наминиң идарә қилиш вә территорийәлик контроллуққа бағланған сиясий вә тарихий мәниләрни өз ичигә алиғанлиқини билдүрди. Буниңдин башқа, баянатта йәрлик җәмйиәтләр — җүмлидин Уйғур, Қазақ, Қирғиз, Өзбәк вә Татар нопуси — мәдәнийәт вә тарихий арқа көрүнүшләрдә Шәрқий Түркстан аталғусини ишлитидиғанлиқи әскәртилди.
Тәшкилат 8-апрельдики баянатида: «Биз <Йеңи Земин> мәнисидики Шинҗаң аталғусиниң ишлитилишини рәт қилимиз», деди.
Мәзкур гуруппа йәнә территорийәлик пәрққә алақидар дәвасиниң бир қисми сүпитидә тарихий чегриларни тилға алди. Булар Хитай сепилини тарихий мәмурий чәк дәп қарашни өз ичигә алиду. Әмма, бу хил қарашлар охшимиған академик вә сиясий көз қарашларниң талишишиға дуч кәлмәктә.
Баянатта 1949-жилидики сиясий өтүш вә униңдин кейинки сиясәтләр тилға елинди
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити өз мәйданини 1949-жили әтрапидики вәқиләргә бағлиди. Шу жили Җуңхуа Хәлқ Җумһурийити қурулғандин кейин, Шәрқий Түркстанниң сиясий контроллуқи өзгәрди. Мәзкур гуруппа сабиқ Шәрқий Түркстан Җумһурийити ичидики рәһбәрлик қатлиминиң өзгиришигә алақидар тарихий баянларни тилға алди. Булар Совет Иттипақиға сәпәр қиливатқан йуқири дәриҗилик әмәлдарлар олтурған айропланниң чүшүп кәткәнлиги һәққидики мәлуматларни өз ичигә алиду. Совет архив хатирилиридә айропланниң Иркутск әтрапида чүшүп кәткәнлиги пүтүлгән болсиму, әмма буниңға алақидар конкрет дәваларни мустәқил дәлилләш тарихий мәнбәләргә асасан пәрқлик болмақта.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити йәнә шу мәзгилдики Иосиф Сталин билән Мао Цзэдун оттурисидики алақигә аит мәхпийлики ечиветилгән материялларни нәқил кәлтүрди. Униңдин башқа, баянатта Шәрқий Түркстанда нопус башқуруш, мәдәнийәт мираслири орунлири вә иқтисадий мәмурийәткә алақидар сиясәтләр тилға елинди. Булар туғут чәкләш тәдбирлири, мәдәнийәт орунлириниң вәйран қилиниши вә Шинҗаң Ишләпчиқириш-Қурулуш Биңтүәнигә охшаш байлиқ башқуруш қурулмилириға алақидар дәваларни өз ичигә алиду.
Хитайниң мәйдани вә дәлилләштәки қийинчилиқлар
Хитай даирилири Шәрқий Түркстанда сиясәтләрниң иқтисадий тәрәққият, иҗтимаий муқимлиқ вә қануний идарә қилишни илгири сүридиғанлиқини изчил тәкитләп кәлмәктә. Әмәлдарлар мәмурий аталғушунаслиқ яки идарә қилиш әмәлийитиниң мәҗбурлаш мәқситини әкис әттүридиғанлиқиға аит әйибләшләрни рәт қилди. Бейҗиң Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмитининг 8-апрельдики территорийәлик нам бериш һәққидики баянатиға қарита конкрет инкас қайтурмиди.
Баянаттики тарихий вә заманви дәваларни мустәқил дәлилләш йәнила чәклик болмақта. Архив материяллирини зиярәт қилишниң чәклиниши вә Шәрқий Түркстан ичидики нәқ мәйдан тәтқиқатиниң қийинлиқи, конкрет дәваларға сирттин баһа беришни қийинлаштурмақта.
The East Turkistan Post мустәқил хәвәр агентлиқидур. Барлиқ дәвалар өз мәнбәлиригә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимилири нәқ мәйдандаки мустәқил дәлилләш хизмитини чәкләп қоймақта.
