Сүргүндики һөкүмәт Хитайниң йеңи қануниниң йәрлик хәлқләрни нишан қилған ассимилятсия сиясәтлириниң қануний асасини кеңәйтидиғанлиқидин агаһландурди.
ВАШИНГТОН — Бейҗиң тәрипидин “Шинҗаң (Йеңи Земин)” дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан йәнә бир қетим күчлүк көзитиш обйектиға айланди. Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити (ETGE) Хитайниң йеңидин мақуллиған “Милләтләр Иттипақлиқи вә Тәрәққиятини Илгири Сүрүш Қануни”ни әйиблиди. Мәзкур гуруппа бу қануниң йәрлик кимлик, тил вә иҗтимаий турмушни нишан қилған сиясәтләрни техиму кеңәйтидиғанлиқидин агаһландурди.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити өз баянатини 12-март күни елан қилди. Вашингтонға җайлашқан сүргүндики һөкүмәт мәзкур қануниң пүткүл Шәрқий Түркстанда аллибурун қоллиниливатқан идарә қилиш усуллирини мустәһкәмләйдиғанлиқини билдүрди. Буниңдин башқа, баянатта Бейҗиңниң тилни бирликкә кәлтүрүш, сиясий меңи йуйуш вә мәдәнийәт чәклимилирини ақлаш үчүн милләтләр иттипақлиқи баһанисидин пайдилинидиғанлиқи қәйт қилинди.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити ниң қаришичә, бу қанун немиләрни мәқсәт қилиду?
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити ниң билдүрүшичә, бу қанун техиму кәң бир қануний рамка яритиду. Нәтиҗидә, идейологиелик маслишишқа бағланған иҗра қилиш күчи көрүнәрлик дәриҗидә кеңийиши мүмкин. Мәзкур гуруппа йәнә милләтләр иттипақлиқиға зиян йәткۈзүш һәққидики маддиларниң кәң көләмдә қоллинилиши мүмкинликидин агаһландурди. Буниң ақивитидә, шәхсләр мәдәнийәт, тил яки диний адәтлири сәвәбидин җазаға тартилиши мүмкин.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити 12-марттики баянатида: “Бу қанун йәрлик хәлқләрниң кимлики вә иҗтимаий қурулмисини нишан қилған сиясәтләрни түзүмләштүриду”, деди.
Буниңдин башқа, баянатта бу қанун билән дөләтниң һазирқи сиясәтлири оттурисида бағлиниш қурулди. Хәлқаралиқ тәдқиқатчилар илгири бу сиясәтләрни паш қилған болуп, улар әмгәк күчи йөткәш сестемиси, нопус қурулмисини қайта ташкилләш пиланлири вә дөләт тәрипидин башқурулидиған иҗтимаий паалийәтләрни өз ичигә алиду. Кишилик һоқуқ ташкилатлири буларни назарәтчиликни мәркәз қилған идарә қилиш әндизисиниң бир қисми дәп тәсвирлигән.
Чәтәлдики дияспора җәмйиәтлири дуч келидиған хәтәрләр
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити Хитай чегрилириниң сиртидики әһвалларға қарита әндишилирини оттуриға қойди. У бу қануниң дияспора җәмйиәтлиригә қаритилған чегра һалқиған бесимни техиму күчәйтиши мүмкинликидин агаһландурди. Буниңдин башқа, чәтәлдики тәдқиқатчилар, җурналистлар вә паалийәтчиләр техиму чоң хәтәргә дуч келиши мүмкин. Мәзкур гуруппиниң ейтишичә, кеңәйтилгән “дөләт иттипақлиқи” баһанилири уларға қарши қоллинилиши мүмкин.
Буниңға қарита, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити һөкүмәтләрни һәрикәткә өтүшкә чақирди. У нишанлиқ җаза йүргүзүшни вә мәҗбурий әмгәк әндишилиригә бағланған импорт контроллуқини күчәйтишни тәләп қилди. Шундақла, мас қәдемлик дипломатик тәдбирләрни қоллинишқа чақирди. Буниңдин башқа, хәлқаралиқ органлардин бу қанунға “ички иш” дәп әмәс, бәлки йәр шари характерилик кишилик һоқуқ мәҗбурийәтлири бойичә баһа беришни сориди.
Хитайниң мәйдани вә зиярәт чәклимилири
Хитай даирилири Шәрқий Түркстандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликни рәт қилиду. Улар у йәрдики сиясәтләрниң иқтисадий тәрәққият вә иҗтимаий муқимлиқни илгири сүридиғанлиқини оттуриға қойиду. Бейҗиң Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити ниң бу қанун һәққидики баянатиға биваситә инкас қайтурмиди.
Шуниң билән бир вақитта, Шәрқий Түркстан ичидиكى мустәқил дәлилләш йәнила чәклик болмақта. Чәтәллик җурналистлар, көзәткۈчиләр вә тәдқиқатчилар тилға елинған мәзгил бойичә зиярәт чәклимисигә дуч келип кәлди.
Ахирида, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити хәлқара җәмийәтни Шәрқий Түркстанға көп тәрәплимилик кишилик һоқуқ арилишиши вә рәсмий җавапкарлиқ тәдбирлири тәләп қилинидиған җай сүпитидә муамилә қилишқа чақирди.
«The East Turkistan Post» мустәқил хәвәр агентлиқидур. Барлиқ дәвалар өз мәнбәлиригә тәвە. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимилири мустәқил дәлилләш хизмитини чәкләп қоймақта.
