Sürgündiki hökümet Xitayning yéngi qanunining yerlik xelqlerni nishan qilghan assimilaytsiye siyasetlirining qanuniy asasini kéngeytidighanliqidin agahlandurdi.
WASHINGTON — Béyjing teripidin “Xinjiang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan yene bir qétim küchlük közitish obiyéktigha aylandi. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti (ETGE) Xitayning yéngidin maqullighan “Milletler Ittipaqliqi we Tereqqiyatini Ilgiri Sürish Qanuni”ni eyiblendi. Mezkur guruppa bu qanunning yerlik kimlik, til we ijtima’iy turmushni nishan qilghan siyasetlerni téximu kéngeytidighanliqidin agahlandurdi.
ETGE öz bayanatini 12-mart küni élan qildi. Washingtongha jaylashqan sürgündiki hökümet mezkur qanun’ning pütkül Sherqiy Türkistanda alliburun qolliniliwatqan idare qilish usullirini mustehkemleydighanliqini bildürdi. Buningdin bashqa, bayanatta Béyjingning tilni birlikke keltürüsh, siyasiy méngi yuyush we medeniyet cheklimilirini aqlish üchün milletler ittipaqliqi bahanisidin paydilinidighanliqi qeyt qilindi.
ETGE ning qarishiche, bu qanun némilerni meqset qilidu?
ETGE ning bildürüshiche, bu qanun téximu keng bir qanuniy ramka yaritidu. Netijide, idiyologiye’lik maslishishqa baghlan’ghan ijra qilish küchi körünerlik derijide kéngeyishi mumkin. Mezkur guruppa yene milletler ittipaqliqigha ziyan yetküzüsh heqqidiki maddilarning keng kölemede qollinilishi mumkinlikidin agahlandurdi. Buning aqiwitide, shexsler medeniyet, til yaki diniy adetliri sewebidin jazagha tartilishi mumkin.
ETGE 12-marttiki bayanatida: “Bu qanun yerlik xelqlerning kimliki we ijtima’iy qurulmisini nishan qilghan siyasetlerni tüzümleshtüridu”, dédi.
Buningdin bashqa, bayanatta bu qanun bilen döletning hazirqi siyasetliri otturisida baghlinish quruldi. Xelq’araliq tetqiqatchilar ilgiri bu siyasetlerni pash qilghan bolup, ular emgek küchi yötkesh séstémisi, nopus qurulmisini qayta teshkillesh pilanliri we dölet teripidin bashqurulidighan ijtima’iy paaliyetlerni öz ichige alidu. Kishilik hoquq teshkilatliri bularni nazaretchilikni merkez qilghan idare qilish endizisining bir qismi dep teswirlegen.
Chet’eldiki diyaspora jemiyetliri duch kélidighan xeterler
ETGE Xitay chégralirining sirtidiki ehwallargha qarita endishilirini otturigha qoydi. U bu qanunning diyaspora jemiyetlirige qaritilghan chégra halqighan bésimni téximu kücheytishi mumkinlikidin agahlandurdi. Buningdin bashqa, chet’eldiki tetqiqatchilar, jurnalistlar we paaliyetchiler téximu chong xeterge duch kélishi mumkin. Mezkur guruppining éytishiche, kéngeytilgen “dölet ittipaqliqi” bahaniliri ulargha qarshi qollinilishi mumkin.
Buninggha qarita, ETGE hökümetlerni heriketke ötüshke chaqirdi. U nishanliq jazayu yürgüzüshni we mejburiy emgek endishilirige baghlan’ghan import kontrolluqini kücheytishni telep qildi. Shundaqla, mas qedemlik diplomatik tedbirlerni qollinishqa chaqirdi. Buningdin bashqa, xelq’araliq organlardin bu qanun’gha “ichki ish” dep emes, belki yer shari xarakterlik kishilik hoquq mejburiyetliri boyiche baha bérishni soridi.
Xitayning meydani we ziyaret cheklimiliri
Xitay dairiliri Sherqiy Türkistandiki kishilik hoquq depsendichilikini ret qilidu. Ular u yerdiki siyasetlerning iqtisadiy tereqqiyat we ijtima’iy muqimliqni ilgiri süridighanliqini otturigha qoyidu. Béyjing ETGE ning bu qanun heqqidiki bayanatigha biwasite inkas qayturmidi.
Shuning bilen bir waqitta, Sherqiy Türkistan ichidiki musteqil delillesh yenila cheklik bolmaqta. Chet’ellik jurnalistlar, közetchiler we tetqiqatchilar tilgha élin’ghan mezgil boyiche ziyaret cheklimisige duch kélip keldi.
Axirida, ETGE xelq’ara jemiyetni Sherqiy Türkistan’gha köp tereplimilik kishilik hoquq arilishishi we resmiy jawapkarliq tedbirliri telep qilinidighan jay süpitide mu’amile qilishqa chaqirdi.
“The East Turkistan Post” musteqil xewer agéntliqidur. Barliq dewalar öz menbelirige tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri musteqil delillesh xizmitini cheklep qoymaqta.
