Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümeti (ETGE) rehbarliri Amérika we Ottura Asiya hökümetlirini ötküzülmekchi bolghan “C5+1” bashliqlar yighinining küntertipige Sherqiy Türkistan’ni kirgüzüshke chaqirdi. Ular rayon xarakterlik xewpsizlik we iqtisadiy munazirilerni Xitayning bu zéminda dawamlashturuwatqan ishghaliyiti we qirghinchiliqidin ayrip qarighili bolmaydighanliqini agahlandurdi.
ETGE 5-noyabr élan qilghan bayanatida, mezkur bashliqlar yighinining Washington we Ottura Asiya döletliri üchün Xitayning Uyghur, Qazaq, Qirghiz we bashqa türkiy xelqlerge qaratqan qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetlirini tilgha élishtiki halqiliq bir purset ikenlikini tilgha aldi.
Néme üchün “C5+1” Bashliqlar Yighini Muhim?
“C5+1” bashliqlar yighini Amérika bilen Ottura Asiyadiki besh döletni bir yerge jem qilip, rayon hemkarliqi, iqtisadiy tereqqiyat we istratégiyelik maslishishni muzakire qilidu. Yéqinqi yillardin buyan, Washington Xitayning Ottura Asiyada künséri küchiyiwatqan siyasiy we iqtisadiy tesirige taqabil turushqa tirishiwatqan bir peytte, bu ramka téximu muhim ehmiyetke ige bolushqa bashlidi.
ETGE rehbarliri Béyjingning gherbke kéngiyishining jughrapiyelik we istratégiyelik asasi bolghan Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan bésiwélin’ghan Sherqiy Türkistan üstidiki Xitay kontrolluqigha taqabil turmay turup, bu nishanlargha yetkili bolmaydighanliqini otturigha qoydi.
Sherqiy Türkistan Rayonning Merkizi Süpitide
Sürgündiki hökümetning éytishiche, Xitay 1949-yilidiki ishghaliyitidin buyan Sherqiy Türkistan’ni pütkül Yawro-Asiyagha küch körsitishtiki bir baza süpitide ishlitip kelgen. Bügünki künde, bu zémin “Bir Belwag’ Bir Yol” pilanining asasiliki terkiblirini, jümlidin Xitayni Ottura Asiya, Ottura Sherq we Yawropa bilen baghlaydighan énérgiye turuba yolliri, qatnash koridorliri we raqemlik ul eslihelerni özige mujessemligen.
“Sherqiy Türkistan Ottura Asiyaning yürikidur. Xitayning Sherqiy Türkistan’ni bésiwélishi Béyjingning rayon miqyasidiki siyasiy, herbiy we iqtisadiy kéngeymichilikige yol achti.” — Salih Hudayar, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetining Tashqi Ishlar Ministiri
ETGE rayonlyq baghlinish we teminlesh zenjirini muzakire qilghanda Sherqiy Türkistan mesilisini tilgha almasliqning, ishghaliyet we zulum üstige qurulghan bir sistémini mustahkemlep qoyush xewpi barliqini bildürdi.
Qirghinchiliq we Xelq’araliq Jawabkarliq
Sürgündiki hökümet Uyghur we bashqa türkiy xelqlerge qaritilghan keng kölemlik tutqun qilish, mejburiy tughut cheklesh, balilarni ailidin ayriwétish, mejburiy emgek we eza etkeschiligi qatarliq bir yürüş zulumlarni tepsili banyan qildi. Bu qilmyshlar Amérika teripidin qirghinchiliq, Birleshken Döletler teshkilati organliri teripidin insaniyetke qarshi jinayet dep tonulghan.
ETGE Ottura Asiya hökümetlirining dawamliq süküt qilishining Béyjingning kéngiyiwatqan tesirige yol échip béridighanliqini, shuning bilen bir waqitta rayonning suwérénliqi we uzun muddetlik xewpsizlikige ziyan yetküzidighanliqini agahlandurdi.
Mas Qedemlik Heriketke Chaqiriq
Sürgündiki hökümet “C5+1” bashliqlar yighinidin sirt, Washington’ni Qazaqistan, Özbekistan we Qirghizistan’ni Türk Döletliri Teshkilati we Islam Hemkarliq Teshkilati ichide Sherqiy Türkistan mesilisini otturigha qoyushqa righbetlendürüshke chaqirdi. ETGE bu organlarni Xitayning qilmyshlirini resmiy eyibleshke we xelq’araliq jawabkarliq méxanizmini qollashqa ündidi.
Sürgündiki hökümet yene Sherqiy Türkistan’ning bésiwélin’ghan salahiyitini tonush we uning musteqilliqini qollashning istratégiyelik tesiri bolidighanliqini, buning Yawro-Asiya küch tengpungluqigha, énérgiye köp xillighigha we rayon muqimliqigha tesir körsitidighanliqini tekitledi.
Musteqilliq — Istratégiyelik Zörürlyet
Bayanatta, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetining Pirézidenti Mamtimin Ala Amérikaning Ottura Asiya siyasitining choqum Sherqiy Türkistan’ning siyasiy salahiyitini éniq tilgha élishi kéreklikini éytti.
“Washington Sherqiy Türkistan’ning musteqilliqini qollashni özining Ottura Asiya istratégiyesining merkiziy terkibiy qismi qilishi kérek. Erkin we musteqil Sherqiy Türkistan Xitayning kéngeymichilikini chekleydi we rayonning tebi’iy tengpungluqini eslige keltüridu.” — Mamtimin Ala, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetining Pirézidenti
Amérika kelgüsidiki “C5+1” yighinliri arqili Ottura Asiya bilen bolghan alaqini dawamlashturidighanliqidin bésharet bergen bir peytte, sürgündiki rehbarler Sherqiy Türkistan’ni diplomatiq söhbetlerge kirgüzüshning herqandaq ishenchlik rayon istratégiyesi üchün intayin muhim ikenlikini bildürmekte.
