Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити (ЭТГЕ) рәһбәрлири Америка вә Оттура Асия һөкүмәтлирини өткүзүлмәкчи болған «C5+1» башлиқлар йиғининиң күнтәртипигә Шәрқий Түркстанни киргүзүшкә чақирди. Улар район характерикли хәвпсизлик вә иқтисадий муназириләрни Хитайниң бу земинда давамлаштуруватқан ишғалийити вә қирғинчилигидин айрип қариғили болмайдиғанлиқини агаһландурди.
ЭТГЕ 5-ноябрь елан қилған байанатида, мәзкур башлиқлар йиғининиң Вашингтон вә Оттура Асия дөләтлири үчүн Хитайниң Уйғур, Қазақ, Қирғиз вә башқа түркий хәлқләргә қаратқан қирғинчилиги вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини тилға елиштики һалқилиқ бир пурсәт икәнлигини тилға алди.
Немә үчүн «C5+1» Башлиқлар Йиғини Муһим?
«C5+1» башлиқлар йиғини Америка билән Оттура Асиядики бәш дөләтни бир йәргә җәм қилип, район һәмкарлиқи, иқтисадий тәрәққият вә стратегиялик маслишишни музакирә қилиду. Йеқинқи йиллардин буян, Вашингтон Хитайниң Оттура Асияда күнсери күчийиватқан сиясий вә иқтисадий тәсиригә тақабил турушқа тиришиватқан бир пәйттә, бу рамка техиму муһим әһмийәткә игә болушқа башлиди.
ЭТГЕ рәһбәрлири Бейжиңниң ғәрбкә кеңийишиниң җуғрапийәлик вә стратегиялик асаси болған Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан бесивелинған Шәрқий Түркстан үстидики Хитай контроллуқиға тақабил турмай туруп, бу нишанларға йәтпили болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.
Шәрқий Түркстан Районниң Мәркизи Сүпитидә
Сүргүндики һөкүмәтниң ейтишичә, Хитай 1949-йилидики ишғалийитидин буян Шәрқий Түркстанни пүткүл Явро-Асияға күч көрситиштики бир база сүпитидә ишлитип кәлгән. Бүгүнки күндә, бу земин «Бир Бәлвағ Бир Йол» пиланиниң асасики тәркиблирини, җүмлидин Хитайни Оттура Асия, Оттура Шәрқ вә Явропа билән бағлайдиған энергия туруба йоллири, қатнаш коридорлири вә рәқәмлик ул әслиһәләрни өзигә муҗәссәмлигән.
«Шәрқий Түркстан Оттура Асияниң йүрикидур. Хитайниң Шәрқий Түркстанни бесивелиши Бейжиңниң район миқясидики сиясий, һәрбий вә иқтисадий кеңәймичилигигә йол ачти.» — Салиһ Худаяр, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмитиниң Ташқи Ишлар Министри
ЭТГЕ районлуқ бағлиниш вә тәминләш зәнҗирини музакирә қилғанда Шәрқий Түркстан мәсилисини тилға алмаслиқниң, ишғалийәт вә зулум үстигә қурулған бир систимини мустәһкәмләп қоюш хәвпи барлиқини билдүрди.
Қирғинчилиқ вә Хәлқаралиқ Жавабкарлиқ
Сүргүндики һөкүмәт Уйғур вә башқа түркий хәлқләргә қаритилған кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий туғут чәкләш, балиларни аилисидин айриветиш, мәҗбурий әмгәк вә әза әткәсчилиги қатарлиқ бир йүрүш зулумларни тәпсилий байан қилди. Бу қилмишлар Америка тәрипидин қирғинчилиқ, Бирләшкән Дөләтләр Тәшкилати органлири тәрипидин инсанийәткә қарши җинайәт дәп тонулған.
ЭТГЕ Оттура Асия һөкүмәтлириниң давамлиқ сүкүт қилишиниң Бейжиңниң кеңийиватқан тәсиригә йол ечип беридиғанлиқини, шуниң билән бир вақитта районниң суверенлиқи вә узун муддәтлик хәвпсизликигә зиян йәткүзидиғанлиқини агаһландурди.
Мас Қәдәмлик Һәрикәткә Чақириқ
Сүргүндики һөкүмәт «C5+1» башлиқлар йиғинидин сирт, Вашингтонни Қазақстан, Өзбекистан вә Қирғизстанни Түрк Дөләтлири Тәшкилати вә Ислам Һәмкарлиқ Тәшкилати ичидә Шәрқий Түркстан мәсилисини оттуриға қоюшқа риғбәтләндүрүшқа чақирди. ЭТГЕ бу органларни Хитайниң қилмишлирини рәсмий әйибләшкә вә хәлқаралиқ жавабкарлиқ механизмини қоллашқа үндиди.
Сүргүндики һөкүмәт йәнә Шәрқий Түркстанниң бесивелинған салаһийитини тонуш вә униң мустәқиллиқини қоллашниң стратегиялик тәсири болидиғанлиқини, буниң Явро-Асия күч тәңпуңлуқиға, энергия көп хиллиқиға вә район муқимлиқиға тәсир көрситидиғанлиқини тәкитлиди.
Мустәқиллиқ — Стратегиялик Зөрүрийәт
Байанатта, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмитиниң Пирезиденти Мәмтимин Ала Америкиниң Оттура Асия сияситиниң чоқум Шәрқий Түркстанниң сиясий салаһийитини ениқ тилға елиши керәклигини айтти.
«Вашингтон Шәрқий Түркстанниң мустәқиллиқини қоллашни өзиниң Оттура Асия стратегиясиниң мәркизий тәркибий қисми қилиши керәк. Әркин вә мустәқил Шәрқий Түркстан Хитайниң кеңәймичилигини чәкләйду вә районниң тәбиий тәңпуңлуқини әслигә кәлтүрүду.» — Мәмтимин Ала, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмитиниң Пирезиденти
Америка кәлгүсидики «C5+1» йиғинлири арқили Оттура Асия билән болған алақини давамлаштуридиғанлиқидин бешарәт бәргән бир пәйттә, сүргүндики рәһбәрләр Шәрқий Түркстанни дипломатик сөһбәтләргә киргүзүшниң һәрқандақ ишәнчлик район стратегияси үчүн интайин муһим икәнлигини билдүрмәктә.
