شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ش ت س ھ) رەھبەرلىرى ئامېرىكا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرىنى ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغان «C5+1» باشلىقلار يىغىنىنىڭ كۈنتەرتىپىگە شەرقىي تۈركىستاننى كىرگۈزۈشكە چاقىردى. ئۇلار رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك ۋە ئىقتىسادىي مۇنازىرىلەرنى خىتاينىڭ بۇ زېمىندا داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئىشغالىيىتى ۋە قىرغىنچىلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.
ش ت س ھ 5-نويابىر ئېلان قىلغان باياناتىدا، مەزكۇر باشلىقلار يىغىنىنىڭ ۋاشىنگتون ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن خىتاينىڭ ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قاراتقان قىرغىنچىلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى تىلغا ئېلىشتىكى ھالقىلىق بىر پۇرسەت ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالدى.
نېمە ئۈچۈن «C5+1» باشلىقلار يىغىنى مۇھىم؟
«C5+1» باشلىقلار يىغىنى ئامېرىكا بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، رايون ھەمكارلىقى، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنى مۇزاكىرە قىلىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ۋاشىنگتون خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ رامكا تېخىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇشقا باشلىدى.
ش ت س ھ رەھبەرلىرى بېيجىڭنىڭ غەربكە كېڭىيىشىنىڭ جۇغراپىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئاساسى بولغان بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان بېسىۋېلىنغان شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى خىتاي كونتروللۇقىغا تاقابىل تۇرماي تۇرۇپ، بۇ نىشانلارغا يەتكىلى بولمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
شەرقىي تۈركىستان رايوننىڭ مەركىزى سۈپىتىدە
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەتنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاي 1949-يىلىدىكى ئىشغالىيىتىدىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاننى پۈتكۈل ياۋرو-ئاسىياغا كۈچ كۆرسىتىشتىكى بىر بازا سۈپىتىدە ئىشلىتىپ كەلگەن. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ زېمىن «بىر بەلۋاغ بىر يول» پىلانىنىڭ ئاساسلىق تەركىبلىرىنى، جۈملىدىن خىتاينى ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپا بىلەن باغلايدىغان ئېنېرگىيە تۇرۇبا يوللىرى، قاتناش كارىدورلىرى ۋە رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلەرنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن.
«شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ يۈرىكىدۇر. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋېلىشى بېيجىڭنىڭ رايون مىقياسىدىكى سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكىگە يول ئاچتى.» — سالىھ خۇدايار، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى
ش ت س ھ رايونلۇق باغلىنىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى مۇزاكىرە قىلغاندا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى تىلغا ئالماسلىقنىڭ، ئىشغالىيەت ۋە زۇلۇم ئۈستىگە قۇرۇلغان بىر سىستېمىنى مۇستەھكەملەپ قويۇش خەۋپى بارلىقىنى بىلدۈردى.
قىرغىنچىلىق ۋە خەلقئارالىق جاۋابكارلىق
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش، بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئەزا ئەتكەسچىلىكى قاتارلىق بىر يۈرۈش زۇلۇملارنى تەپسىلىي بايان قىلدى. بۇ قىلمىشلار ئامېرىكا تەرىپىدىن قىرغىنچىلىق، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ تونۇلغان.
ش ت س ھ ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرىنىڭ داۋاملىق سۈكۈت قىلىشىنىڭ بېيجىڭنىڭ كېڭىيىۋاتقان تەسىرىگە يول ئېچىپ بېرىدىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رايوننىڭ سۇۋېرېنلىقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك خەۋپسىزلىكىگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.
ماس قەدەملىك ھەرىكەتكە چاقىرىق
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت «C5+1» باشلىقلار يىغىنىدىن سىرت، ۋاشىنگتوننى قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستاننى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىچىدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا رىغبەتلەندۈرۈشكە چاقىردى. ش ت س ھ بۇ ئورگانلارنى خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنى رەسمىي ئەيىبلەشكە ۋە خەلقئارالىق جاۋابكارلىق مېخانىزمىنى قوللاشقا ئۈندىدى.
سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت يەنە شەرقىي تۈركىستاننىڭ بېسىۋېلىنغان سالاھىيىتىنى تونۇش ۋە ئۇنىڭ مۇستەقىللىقىنى قوللاشنىڭ كىشىلىك ھوقۇقتىن ھالقىغان ئىستراتېگىيەلىك تەسىرى بولىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ياۋرو-ئاسىيا كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا، ئېنېرگىيە كۆپ خىللىقىغا ۋە رايون مۇقىملىقىغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
مۇستەقىللىق — ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەت
باياناتتا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ پىرېزىدېنتى مەمتىمىن ئالا ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىنىڭ چوقۇم شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي سالاھىيىتىنى ئېنىق تىلغا ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى.
«ۋاشىنگتون شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى قوللاشنى ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىي تەركىبىي قىسمى قىلىشى كېرەك. ئەركىن ۋە مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەيدۇ ۋە رايوننىڭ تەبىئىي تەڭپۇڭلۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.» — مەمتىمىن ئالا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ پىرېزىدېنتى
ئامېرىكا كەلگۈسىدىكى «C5+1» يىغىنلىرى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان ئالاقىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرگەن بىر پەيتتە، سۈرگۈندىكى رەھبەرلەر شەرقىي تۈركىستاننى دىپلوماتىك سۆھبەتلەرگە كىرگۈزۈشنىڭ ھەرقانداق ئىشەنچلىك رايون ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە.
