Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti (ETGE) liderleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Orta Asya hükümetlerine yaklaşan C5+1 Zirvesi’nin gündemine Doğu Türkistan’ı dahil etme çağrısında bulunarak; bölgesel güvenlik ve ekonomik tartışmaların Çin’in bölgedeki süregelen işgali ve soykırımından ayrı tutulamayacağı uyarısında bulundu.
5 Kasım’da yayınlanan bir bildiride ETGE, zirvenin Washington ve Orta Asya devletleri için Çin’in Uygurlar, Kazaklar, Kırgızlar ve diğer Türk halklarına karşı işlediği soykırım ve insanlığa karşı suçları ele almak adına kritik bir fırsat sunduğunu belirtti.
C5+1 Zirvesi Neden Önemli?
C5+1 Zirvesi, bölgesel iş birliği, ekonomik kalkınma ve stratejik koordinasyonu tartışmak üzere Amerika Birleşik Devletleri ile beş Orta Asya devletini bir araya getirmektedir. Son yıllarda, Washington’un Çin’in Orta Asya genelinde artan siyasi ve ekonomik nüfuzunu dengeleme çabalarıyla birlikte bu çerçeve daha da büyük bir önem kazanmıştır.
ETGE liderleri, Pekin’in batıya doğru genişlemesinin coğrafi ve stratejik temeli olarak tanımladıkları, Pekin’in “Şincan (Yeni Bölge)” olarak adlandırdığı işgal altındaki Doğu Türkistan üzerindeki Çin kontrolüyle yüzleşmeden bu hedeflere ulaşılamayacağını savunuyor.
Bölgesel Merkez Olarak Doğu Türkistan
Sürgün hükümetine göre Çin, 1949’daki işgalinden bu yana Doğu Türkistan’ı tüm Avrasya’ya güç yansıtmak için bir üs olarak kullanmaktadır. Bugün bu topraklar; enerji boru hatları, ulaşım koridorları ve Çin’i Orta Asya, Orta Doğu ve Avrupa ile bağlayan dijital altyapı dahil olmak üzere Kuşak ve Yol Girişimi’nin ana bileşenlerine ev sahipliği yapmaktadır.
“Doğu Türkistan Orta Asya’nın kalbidir. Çin’in Doğu Türkistan’ı işgali, Pekin’in bölge genelinde siyasi, askeri ve ekonomik genişlemesine imkan tanımıştır.” — Salih Hudayar, Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Dışişleri Bakanı
ETGE, bölgesel bağlantısallık ve tedarik zincirlerini tartışırken Doğu Türkistan konusuna değinilmemesinin, işgal ve baskı üzerine kurulu bir sistemin yerleşmesi riskini taşıdığını ifade etti.
Soykırım ve Uluslararası Hesap Verebilirlik
Sürgün hükümeti; Uygurlara ve diğer Türk halklarına yönelik toplu gözaltı, zorunlu kısırlaştırma, çocukların ailelerinden ayrılması, zorunlu çalıştırma ve organ hırsızlığı gibi bir dizi ihlali ayrıntılarıyla aktardı. Bu eylemler Amerika Birleşik Devletleri tarafından soykırım, Birleşmiş Milletler organları tarafından ise insanlığa karşı suç olarak tanınmıştır.
ETGE, Orta Asya hükümetlerinin sessiz kalmaya devam etmesinin Pekin’in genişleyen nüfuzuna yol açarken, bölgenin egemenliğini ve uzun vadeli güvenliğini baltalayabileceği uyarısında bulundu.
Koordineli Eylem Çağrıları
Sürgün hükümeti, C5+1 Zirvesi’nin ötesinde Washington’a; Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’ı Türk Devletleri Teşkilatı ve İslam İşbirliği Teşkilatı bünyesinde Doğu Türkistan meselesini gündeme getirmeye teşvik etmesi çağrısında bulundu. ETGE, bu kuruluşları Çin’in eylemlerini resmen kınamaya ve uluslararası hesap verebilirlik mekanizmalarını desteklemeye çağırdı.
Sürgün hükümeti ayrıca, Doğu Türkistan’ın işgal altındaki statüsünün tanınmasının ve bağımsızlığının desteklenmesinin insan haklarının ötesinde stratejik sonuçları olacağını; Avrasya güç dengesini, enerji çeşitliliğini ve bölgesel istikrarı etkileyeceğini vurguladı.
Stratejik Bir Zorunluluk Olarak Bağımsızlık
Bildiride Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Başkanı Mamtimin Ala, ABD’nin Orta Asya politikasının Doğu Türkistan’ın siyasi statüsünü açıkça ele alması gerektiğini belirtti.
“Washington, Doğu Türkistan’ın bağımsızlığını desteklemeyi Orta Asya stratejisinin merkezi bir bileşeni haline getirmelidir. Özgür ve bağımsız bir Doğu Türkistan, Çin’in genişlemesini sınırlayacak ve bölgedeki doğal dengeyi yeniden tesis edecektir.” — Mamtimin Ala, Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Başkanı
Amerika Birleşik Devletleri, gelecekteki C5+1 toplantıları aracılığıyla Orta Asya ile süregelen angajmanının sinyalini verirken, sürgündeki liderler Doğu Türkistan’ın diplomatik tartışmalara dahil edilmesinin her türlü inandırıcı bölgesel strateji için elzem olmaya devam ettiğini söylüyor.
