Sherqiy Türkistan Sürgün Hökümiti (ETGE) Xitay bilen Somalining Somalilandning musteqilliqini ret qilghan birleshme diplomatik bayanatidin kéyin, Somaliland bilen hemdem bolidighanliqini bildürdi. Sürgündi Hökümiti bu künséri küchiyiwatqan munasiwetning Sherqiy Türkistanni öz ichige alghan öz teqdirini özi belgilesh heriketlirige tesir körsitiwatqan téximu keng da’irilik xelqaraliq endizini eks ettüridighanliqini éytti; Béyjing teripidin «ShinJang (yéngi chégra)» dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan 1949-yilidin buyan Xitay hökümranliqi astidiki bésiwélinghan bir Dölettur.
Bu inkas 12-yanwar küni Xitay tashqi ishlar ministiri Wang Yi bilen Somali tashqi ishlar we xelqara hemkarliq ministiri Abdisalam Abdi eli otturisidiki téléfon söhbitidin kéyin otturigha chiqti. Téléfon söhbitidin kéyin élan qilinghan birleshme bayanatta, ikki hökümet özlirining «yadroluq menpe’etliri»de özara qollaydighanliqini qayta tekitlidi.
«Xitay Somalilandning Somalining ayrilmas bir qismi ikenlikini tekitlep, Somalining zémin pütünlikini qetiy qollaydighanliqini yene bir qétim bildürdi; Somali bolsa xitayning ‹bir xitay› pirinsipigha, döletni qayta birlikke keltürüsh üchün qiliwatqan barliq tirishchanliqlirigha we Birleshken Döletler Teshkilati omumiy kéngishining 2758-nomurluq qararnamisining nopuzigha bolghan tewrenmes qollishini qayta tekitlidi.» — Xitay-Somali birleshme bayanati, 12-yanwar
Xitay-Somali bayanati we musteqilliqqa qarshi turush
Bayanatqa asaslanghanda, ikki terep siyasiy ishenchni chongqurlashturush hemde soda, tereqqiyat yardimi, xelqaraliq alaqe we köp tereplik maslishish saheliride hemkarliqni kéngeytishke pikir birlikige kelgen. Ular yene barliq döletlerning «bashqa döletlerning igilik hoquqigha dexli-teruz qilidighan mejburlash we qorqutush taktikiliri»gha qarshi turushi kéreklikini éytti; bu xitay özi qarshi turidighan musteqilliq we mustemlikichilikke qarshi turush heriketlirige nisbeten da’im ishlitidighan ibarisidur.
Somaliland 1991-yili somali döliti parchilinip ketkendin kéyin, öz-özini idare qilidighan siyasiy gewde süpitide pa’aliyet qilip kelmekte hemde özining siyasiy we xewpsizlik apparatlirini saqlap qélish bilen birge köp qétim saylam ötküzdi. Shundaq bolsimu, u Isra’iliyedin bashqa héchqandaq döletning xelqaraliq étirap qilishigha érishelmidi we uning siyasiy orni xelqarada yenila talash-tartish qilinmaqta.
Xitayning Somalining mewqeyini qollishi uning zémin pütünlikige ehmiyet bérish we bölgünchilikke qarshi turushtin ibaret téximu keng tashqi siyasitige uyghun kélidu; Béyjing bu pirinsiplarni özining milliy menpe’etining merkizi dep qarighan barliq talash-tartishlarda qollinidu.
Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümitining inkasi we Islam Hemkarliq Teshkilatini tenqid qilishi
Sherqiy Türkistan Sürgün Hökümiti 12-yanwar élan qilghan bayanatida, «Somalilend xelqi bilen toluq hemdem bolidighanliqini» bildürdi we Somalilendni «tarixiy mustemlikichiliktin qutulush musapisi arqiliq 1991-yilidin bashlap tashqi öz teqdirini özi belgilesh yolida méngip, muqim, démokratik jemiyet qurghan musulmanlar köp sanliqni igileydighan bir dölet» dep teswirlidi.
«Sherqiy Türkistan we Somalilandning musteqilliq izdeshi milliy öz teqdirini özi belgilesh we mustemlikichiliktin qutulushtin ibaret heqqaniy hoquqning yürgüzülüshidur, bu xelqara qanungha toluq uyghun.» — Salih Xudayar, Sherqiy Türkistan Sürgündi Hökümitining tashqi ishlar we xewpsizlik ministiri
Sürgündi Hökümet Somalilandning béshigha kelgen qismetlerning Sherqiy Türkistanning qismitige oxshiship kétidighanliqini éytip, Xitayning Uyghur we bashqa Türkiy musulman xelqlerge nisbeten élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirini, jümlidin omumiyüzlük tutqun qilish, mejburiy emgek, mejburiy tughmas qilish, a’ililerni parchilash we diniy-medeniyet enenilirini yoqitish qilmishlirini eyiblidi.
Bayanatta yene Islam Hemkarliq Teshkilati tenqid qilinip, bu organ we uninggha eza bir qisim döletlerning Sherqiy Türkistanda dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqqa nisbeten ehmiyetlik bir inkas qayturushta meghlup bolghanliqi éytildi. Bayanatta yene Islam Hemkarliq Teshkilatining ötmüshtiki xitayning qirghinchiliq we mustemlikichilik siyasetlirini «tereqqiyat» we «muqimliq» tedbirliri dep medhiyeligen bayanatliri tilgha élindi.
📰Solidarity with Somaliland and Condemnation of China and the OIC’s Hypocrisy
— East Turkistan Government in Exile (ETGE) (@ETExileGov) January 12, 2026
The East Turkistan Government in Exile (ETGE) extends its full solidarity to the people of Somaliland (@somalilandmfa), a Muslim-majority nation that has pursued external self-determination and… pic.twitter.com/Zi9Xfn9M1l
Somalining Xitayning Sherqiy Türkistandiki siyasetlirige tutqan özgirishchan pozitsiyesi
Somalining Xitayning Sherqiy Türkistandiki siyasetlirige tutqan pozitsiyesi yéqinqi yillarda türlük özgirishlerni bashtin kechürdi. 2019-Yili Somali bir türküm döletler bilen birlikte birleshken döletler teshkilatigha xet yézip, Xitayning qilmishini «térrorluq we esebiylikke qarshi turush»ta ünüm yaratti dep medhiyeligen we xette teswirlen’gen «siyasiy gherezdiki eyibleshler»ni ret qilghan idi.
2022- Yili Somali birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishide Sherqiy Türkistandiki krizisni munazire qilish tirishchanliqini qollidi; bu heriket uni nurghunlighan afriqa we musulman döletliridin perqlendürgen hemde Xitay emeldarlirining ikki tereplik munasiwetler toghrisida agahlandurush bérishige seweb boldi. 2023-Yilidin bashlap, Somali bashqa ashkara tenqid élan qilmidi, eksiche Béyjing bilen bolghan yéqin munasiwetni tekitlep kelmekte.
2024- Yilidin 2026-yilighiche bolghan birleshme bayanatlar we diplomatik alaqilerde «yadroluq menpe’et»lerde özara qollash qayta-qayta tekitlendi. 2025-Yili Somali döletlik xewer agéntliqi wekillirini öz ichige alghan Somali wekiller ömiki xitay da’iriliri teshkilligen ziyarette Sherqiy Türkistanda boldi we özliri körgenlerni «muqimliq», «tereqqiyat» we «térrorluqqa qarshi turush» dep ashkara medhiyelidi.
