Türkiye xitay bilen bolghan siyasiy we iqtisadiy munasiwetlerning qoyuqlishishi, shundaqla béyjing teripidin «shinjang (yéngi térritoriye)» dep atalghan sherqiy türkistan we uning esl xelqlirige tesir körsitidighan bir yilliq resmiy heriketlerdin kéyin, xitay puqralirigha qaritilghan wiza telipini tek tereplik bikar qildi.
Rejep tayyip erdoghan imza qoyghan we 2025-yili 31-dékabir «resmiy gézit»te élan qilinghan prézidént permanigha asasen, adettiki xitay pasportigha ige bolghanlar 2026-yili 2-yanwardin bashlap, her 180 kün ichide 90 kün’giche bolghan sayahet we tranzit meqsitide türkiyege wizisiz kireleydu. Bu qarar tek tereplik bolup, türkiye tashqi ishlar ministirliqining bildürüshiche, türkiye puqraliri xitaygha bérishtin burun yenila xitayning diplomatik wakaletxaniliridin wiza élishi kérek.
Hökümet bu tedbirni sayahetchilikni ilgiri sürüsh we xelqler ara alaqini kücheytish tirishchanliqi dep teswirlidi. Bu qararning waqti 2025-yilidiki sherqiy türkistanliq uyghurlarni türkiyening ichki munazire merkizige aylandurghan bir yürüsh ashkara bayanatlar, nizamname tüzitishliri we memuriy emeliyetlerdin kéyinla kelgen.
Wiza kechürüm qilish we kéngiyiwatqan enqere-béyjing munasiwiti
Xitayning enqerede turushluq bash elchisi jyang shöbin wiza qararini qarshi élip, buni ikki dölet otturisidiki diplomatik munasiwetning yilliq xatirisi bilen baghlidi.
«Bu xitay bilen türkiye otturisidiki diplomatik munasiwet ornitilghanliqining 55 yilliqini tebriklesh üchün bérilgen ésil sowghat boldi».
— Jyang shöbin, xitayning enqerede turushluq bash elchisi
Türkiye medeniyet we sayahet ministirliqi her yili bir milyon xitay sayahetchini jelp qilishni nishanlawatqanliqini bildürdi. Resmiy sanliq melumatlargha qarighanda, 2023-yili 248,100 xitay sayahetchi türkiyege kelgen bolsa, 2024-yili bu san 409,700 ge yétip, %65.1 ashqan we xitayni shu yildiki eng téz tereqqiy qiliwatqan sayahet menbe bazirigha aylandurghan.
Sodimu mas qedemde kéngeydi. Resmiy reqemlerge asaslanghanda, 2024-yili ikki tereplik soda sommisi 48 milyard dollardin éship ketken, emma soda tengpungluqi yenila zor derijide perqliq bolmaqta. Türkiyening xitaygha qilghan éksporti jemiy 3.4 milyard dollar bolghan bolsa, importi 44.9 milyard dollargha yetken.
Wiza kechürüm qilish qarari yene özara barawerlik mesiliside munazire qozghidi. Türkiye puqraliri xitaygha barghanda yenila wiza élishqa mejbur, halbuki béyjing gérmaniye we ezerbeyjanni öz ichige alghan bir qanche dölet puqralirigha wizisiz kirish hoquqi bergen.
Türkiyening xitay bilen qoyuqlishiwatqan munasiwitining sherqiy türkistangha bolghan tesiri
Wiza kechürüm qilish qarari yene özara barawerlik mesiliside munazire qozghidi. Türkiye puqraliri xitaygha barghanda yenila wiza élishqa mejbur, halbuki béyjing gérmaniye we ezerbeyjanni öz ichige alghan bir qanche dölet puqralirigha wizisiz kirish hoquqi bergen.
Türkiye prézidént mehkimisi uchur-alaqe idarisi kéyinche xitay bilen uyghurlarni orunlashturush toghrisida héchqandaq resmiy kélishimning yoqluqini éytip, u iddi’ani ret qildi. Shundaqtimu, 2025-yili öktebirde, bir prézidént buyruqi bilen «türk menbelik chetellikler»ning türkiyede öz kespi bilen erkin shughullinishigha yol qoyidighan nizam tüzitildi. Bu tedbir hökümet terepdari ijtima’iy taratqu hésabatliri teripidin teshwiq qilindi, ular tarqatqan «türk dunyasi» xeritiliride sherqiy türkistan orun almighan idi.
Türkiyediki mewjut uyghurlargha tesir körsitidighan özgirishlermu hüjjetleshtürülgen. «Kishilik hoquqni közitish teshkilati» (Human Rights Watch) noyabir ayliq doklatida, türkiye da’irilirining uyghurlarning olturaqlishish ruxsitini barghanséri cheklewatqanliqini we bir qisim kishilerni xitaygha qayturulush xewpi bolsimu, «qayturmasliq» (non-refoulement) pirinsipigha xilap halda üchinchi döletlerge sürgün qilghanliqini bildürdi.
Wiza kechürüm qilish qararigha qarita endishiler yene türkiyelik jurnalist mehmet eli önel teripidinmu otturigha qoyuldi.
«Bu iqtisadiy kirimi cheklik, emma dölet bixeterlik xewpi bar bir tereplime qedem».
— Mehmet eli önel, türkiyelik jurnalist
Türkiye hökümiti wiza kechürüm qilish qararini ilgiriki sherqiy türkistangha munasiwetlik teklipler yaki nizam tüzitishliri bilen ashkara baghlimidi. Bu enqere bilen béyjing otturisidiki bir yilliq diplomatik, iqtisadiy we bixeterlik alaqisining kéngiyishi, shundaqla sherqiy türkistan we uning esl xelqige tesir körsitidighan siyasetlerning dawamliq éniqsizliqi ichide tashlanghan bir qedem boldi.
