Xitay da’iriliri Sherqiy Türkistanning omurtqisi bolghan Tengritagh tizmilirini téship, dunyadiki eng uzun téz süretlik tashyol tonélini ishqa kirishtürdi. Béyjing teripidin «Shinjang (Yéngi Teritoriye)» dep atilghan bu zéminda, mezkur qurulush wetinimizning shimali we jenubi otturisidiki qatnash waqitini keskin qisqartmaqta, shu bilen birge herbiyleshtürülgen rayondiki mustemlikichilik ul eslihelirini mustehkemlimekte.
«China Daily» ning xewer qilishiche, uzunluqi 22.13 kilométir bolghan «Tengritagh Ghalibiyet Tonéli» 27-dé kabir qatnashqa échildi. U 324.7 kilométirliq Ürümchi–Lopnur («Ürümchi-Yuli») téz süretlik tashyolining bir qismi bolup, mustemlikichi memuriyet merkizi bilen Lopnurni tutashturidu. Emeldarlar bu tonél ilgiri tagh yollirida bir nechche sa’et dawamlishidighan seperni texminen 20 minutqa qisqartidighanliqini bildürdi.
Xitay dölet taratquliri bu échilishni abide xaraktérlik injinérlik muweppeqiyiti we rayonluq «tutashturush»ning kücheytilishi dep teswirledi. Lékin tenqidchiler Sherqiy Türkistandiki chong tiptiki qatnash ul eslihelirining yerlik xelq menpe’etidin köre, Béyjingning istratégiyilik, iqtisadiy we bixeterlik meqsetlirige xizmet qilip kelgenlikini körsetmekte.
Herbiyleshtürülgen tagh tizmisidiki injinérlik muweppeqiyiti
Tengritagh tizmiliri Sherqiy Türkistanning ottura qismini kesip ötüp 2500 kilométirdin artuq sozulidu we zéminni shimaliy hem jenubiy rayonlargha ayridu. Tonél qurulushidin ilgiri, déngiz yüzidin 4000 métirdin yuqiri égizliktiki egri-bügri yollardin ötüsh qishta köp halda tosulup qalatti.
Téz süretlik tashyol qurulushi 2020-yili aprélda bashlangan bolup, 46.7 milyard yü’en (6.66 milyard dollar) meblegh ajritilghan. Tonél déngiz yüzidin 3000 métirgha yéqin égizlikte, intayin soghuq, yer tewresh xewpi yuqiri we murekkep géologiyelik yérilish rayonida qurulghan.
Mezkur layihe üchün mes’ul bolghan dölet igilikidiki Xitay Qatnash Qurulush Shirkitining injénéri Myaw Bawdong: «Bu tonél témpératura minus 42 gradusqiche chüshidighan we yer tewresh xewpi yuqiri bolghan jayda quruldi» dédi.
Tonélning eng chongqur qismi tagh tizmisining 1112 métir astidin ötüdu, eng uzun tik quduqi 700 métirdin artuq bolup, injénérlar buning dunyawi rékort yaratqanliqini éytmaqta.
«Bir Belwagh Bir Yol» gha baghlinishliq qatnash karidori
Xitay qatnash emeldarlirining éytishiche, bu tashyol G7 Béyjing–Ürümchi téz süretlik tashyoli hemde G30 liniyesi arqiliq sherqiy xitayni Qazaqistan chégrisidiki Qorghas bilen tutashturidu. Bu liniyeler «Yéngi Yawro-Asiya Quruqluq Köwrüki» we «Bir Belwagh Bir Yol» teshebbusining bir qismi bolup, Ottura Asiyagha tutishidighan soda karidorlirini teminleydu.
Mustemlike qatnash idarisining yuqiri derijilik emeldari Li Yaféy bu yol Sherqiy Türkistan boyiche «énérgiye, ishlen’gen mallar we yéza igilik mehsulatlirining aylinishini tézlitidu» hemde logistika xérijini azaytidu, dédi.
Bu tashyol yene Béyjing teripidin «Xitay (Shinjang) Erkin Soda Sineq Rayoni» dep békitilgen rayonlarni tutashturup, ishghal qilinghan zémin boyiche dölet bashqurushidiki soda, bayliq qézish we olturaqlashturush ishlirini asanlashturidu.
Muhit dewasi we yerlik tesirler
Layihe injénérliri tashyolning bezi qismliri su menbesini qoghdash rayonliri we döletlik orman baghchiliridin ötidighanliqini, shunga muwapiq yéniklitish tedbirlirining élip bérilghanliqini bildürdi. 116 kilométirliq bir sozulmida 17 tonél we 36 chong köwrük qurulup, omumiy liniyening 60 pirsentini igileydu.
Layihege qatnashqan injénér Ju Génshén: «Bu qurulmilar yawayi haywanlargha ötüsh imkaniyiti yaritidu hemde charwichilar we charwilar üchün astidin ötüsh yollirini teminleydu» dédi.
Yéqinqi on yillarda Sherqiy Türkistandiki ul eslihe kéngeytish qurulushliri zémin tartiwélish, nazaretning kücheytilishi we yerlik xelqning öz zéminidiki tereqqiyat qararliridin chetletilish bilen bir waqitta élip bérildi.
Mezkur téz süretlik tashyol 1-yanwardin bashlap sinaq ishqa chüshidu. Bu qurulush Béyjingning muqim qatnash torliri arqiliq Sherqiy Türkistan üstidiki fizikiliq we iqtisadiy kontrolluqini téximu mustehkemleydu.
