Arxip matériyalliri Sherqiy Türkistandiki türkiy idare qilish qurulmilirini we ikki qétimliq resmiy musteqilliq xitabnamisining izlirini körsitip berdi.
WASHINGTON — Tarixiy höjjetler we arxip menbelirige ashaslan’ghanda, Béyjing teripidin ‘Xinjiang (Yéngi Zémin)’ dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, izchil dawamlashqan türkiy siyasiy gewdiler we 20-esirde qurulghan ikki resmiy jumhuriyet arqiliq musteqil döletchilik tarixigha ige.
Tarixiy xatireler Sowét Ittipaqi, Xitay Gomindang hökümiti we sürgündiki hökümet arxipliridin élin’ghan. Bu xatireler Xitay memuriy alaqisidin ilgiriki idare qilish qurulmilirini iz qoghlap tekshüridu. Shundaqla, sirtqi herbiy bésim astida yimirilgen qisqa ömürlük ikki jumhuriyet hökümitigiche sozulidu.
Türkiy döletler Xitay bilen alaqe qilishtin ilgiri bu zéminni bashqurghan
Tarixiy xatireler Sherqiy Türkistanni musteqil türkiy döletlerning merkizi dep körsitidu. Bular Hon Impériyesi, Kushan Impériyesi, Türk Qaghanliqi, Uyghur Qaghanliqi, Qara-Xaniylar döliti we Yerkent Xanliqini öz ichige alidu. Höjjetler Uyghur siyasiy ittipaqining 6-esirde barliqqa kelgenlikini körsitidu. Arxip menbeliri Ottura Asiyadiki türkiy mewjudluqning nechche ming yilliq tarixqa ige ikenlikini xatirigen.
Arxip menbeliride qedimki eskertilishiche, Chiyen sépili tarixta Xitay bashqurushidiki téterritoriyening chégrasi bolghan. Sépilning sirtidiki yerler türkiy siyasiy qurulmiliri astida ayrim bashqurulghan. Tarixiy bayanlar Sherqiy Türkistanni Xitay bashqurushidiki téterritoriyelerdin perqlendüridighan alahide til, medeniyet we siyasiy teshkilatlarni teswirleydu.
Tarixiy xatirelerge ashaslan’ghanda, Manju Ching sulalisi 1759-yili Sherqiy Türkistan’gha tajawuz qilghan. Buningdin kéyin bir esirdin köprek waqit dawamlashqan qarshiliq körsitish heriketliri xatirelen’gen. Qoldiki matériyallarda 1759-yilidin 1863-yilighiche bolghan ariliqta 42 qétimliq qozghilang tizimgha élin’ghan.
1865-yili, rehbar Yaqub Beg Sherqiy Türkistan dölitini qurghan, bu dölet bezi menbelerde ‘Kashgariya’ depmu atilidu. U 1877-yilidiki Ching sulalisining herbiy yürüshigiche musteqilliqini saqlap qalghan. Ching dairiliri kéyin 1884-yili bu téterritoriyeni resmiy halda ‘Xinjiang ölkishi’ qilip qoshuwalghan. Tarixchilar ‘Yéngi Zémin’ dep terjime qilinidighan ‘Xinjiang’ namini bu téterritoriyening ilgiriki ayrim memuriy ornining étirap qilinishi dep körsitidu.
20-esirde ikki resmiy jumhuriyet jakarlan’ghan
1911-yili Manju hökümranliqi yimirilgendin kéyin, türkiy rehbarler 1933-yili 12-noyabr Qeshqerni merkez qilghan Birinchi Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini jakarlan’ghan. Dölet xatireleri jumhuriyetning asasiy qanun, daimiy qoshun we musteqil pul tesis qilghanliqini körsitidu.
Arxip menbeliride neqil keltürülgen tarixiy höjjetlerge ashaslan’ghanda: ‘1933-yili 12-noyabr, 20 mingdin artuq kishi jem bolup, Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti süpitide musteqilliqni resmiy jakarlan’ghan’.
Jumhuriyet texminen alte ay mewjud bolghan. Xitay Gomindang qoshunliri Sowét Ittipaqining yardimi bilen 1934-yili 16-aprél uni aghdurup tashlighan. Xatirelerde Sabit Damolla Abdulbaqi ning bash ministir bolghanliqi, prézidént Xoja Niyaz ning rehberlikide xizmet qilghanliqi körsitilgen.
On yildin kéyin ikkinchi qétimliq xitabname élan qilin’ghan. Ikkinchi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti 1944-yili 12-noyabr musteqilliq jakarlan’ghan, memuriy merkizi Ghulja (Yining depmu atilidu) bolghan. Höjjetlerde jumhuriyetning Milliy Armiyesining texminen 40 ming eskerge yetkenliki xatirelen’gen. Sherqiy Türkistan Milliy Azadliq Teshkilati Alihan Töreni prézidéntliqqa, Abdulkerim Abbasovni ichki ishlar ministiriliqqe tallighan.
1949-yildiki qoshuwélish ikkinchi jumhuriyetning paaliyetini axirlashturghan
Ikkinchi jumhuriyetning mewjudluqi xatirelen’gen ehwallar astida axirlashqan. Prézidént, tashqi ishlar ministiri we herbiy qomandanlarni öz ichige alghan yuqiri derijilik rehbarlik qatlimi 1949-yili 24-awghust Moskwagha qarap yolgha chiqqan. Sowét arxip xatireliride ayroplanning Irkutsk etrapida chüshüp ketkenliki, ayroplandiki barliq 14 neper yuqiri derijilik emeldarning qaza qilghanliqi melum qilin’ghan.
1949-yili 22-dékabirgha kelgende, Sherqiy Türkistan Milliy Armiye qisimliri Xitay Xelq Azadliq Armiyesige qoshuwétilgen. Nopus xatireliri 1949-yili bu téterritoriye nopusining 90 pirsenttin artuqini türkiy xelqler teshkil qilidighanliqini, Xitay nopusining 5 pirsenttin töwen ikenlikini pütken.
Mexpiyliki échiwetilgen Sowét arxip xatireleri shuni körsitidüki, Joseph Stalin 1949-yili Mao Zedong gha dölet teripidin qollinidighan olturaqlashturush siyasetlirini yolgha qoyushni tewsiyye qilghan. Bu siyasetler Sherqiy Türkistandiki Xitay nopusini 5 pirsenttin 30 pirsentlik nishan’gha yetküzüshni meqset qilghan. Tarixiy bayanlarda Xitay Kommunistik Partiyesining deslepki öz teqdirini özi belgilesh wedilirining qoshuwélishtin kéyin emelge ashurulmighanliqi éytilghan.
Xitay hökümitining meydani we arxip ziyaret cheklimiliri
Xitay hökümiti resmiy höjjetlerde 1884-yili Ching sulalisi qoshuwalghandin buyan Sherqiy Türkistanni izchil bashqurup kéliwatqanliqini tekitleydu. Dairiler Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonini Xitayning ayrilmas bir qismi dep teswirleydu. Ular 1949-yilidin buyanqi idare qilishni xewpsizlik we tereqqiyat nishanigha xizmet qilidu dep qaraydu. Resmiy Xitay xatireleri 1949-yilidiki qoshuwélishni ayrim musteqil siyasiy gewdini bésiwélish emes, belki qanunluq ichki jehettin mustehkemlesh dep körsitidu.
Musteqil tetqiqatchilar Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimilirining 1949-yilidin burunqi idare qilish höjjetlirini etrapliq delilleshni qiyinlashturuwatqanliqini melum qildi. Sowét Ittipaqi, Xitay hökümiti we sürgündiki hökümet arxipliri yenila tarixiy analiz üchün ishlitilidighan ashasliq menbeler bolup qalmaqta.
Washington’gha jaylashqan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti özining élan qilin’ghan siyasiy meydanida, nöwettiki memuriy orunlashturushlarning 1949-yilidiki musteqil döletni bésiwélishtin kéyin shekillen’gen endizilerning dawami ikenlikini bildürmekte.
The East Turkistan Post musteqil xewer agéntliqidur. Barliq dewalar öz menbelirige tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydandiki musteqil delillesh xizmitini cheklep qoymaqta.
