Sürgündiki hökümet Xitayning BDT diki mewqesining Sherqiy Türkistanda xatirlen’gen diniy cheklimiler bilen zit ikenlikini éytmaqta.
WASHINGTON — Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan yéngi bir talash-tartishning merkizige aylandi. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hükümeti (ETGE) Xitayning xelq’araliq Islamofobiyige qarshi turush künige qatnashqanliqini tenqid qildi. Mezkur guruppa Béyjingning Birleshken Döletler Teshkilatidiki mewqesining, mezkur téterritoriyediki musulman jemiyetlirige tesir körsitiwatqan we xatirlen’gen diniy paaliyet cheklimiliri bilen zit ikenlikini bildürdi.
Xitay 15-martni xelq’araliq Islamofobiyige qarshi turush küni qilip belgilesh heqqidiki qararni qollighan 100 din artuq BDT eza dölitige qoshuldi. Xitay wekilliri bu teshebbusni diniy kéng qorsaqliqni ilgiri sürüshtirshchanliqining bir qismi dep teswirledi. Dölet taratquliri Xitayning dölet ichidiki siyesetlirini ijtimoiy inaqliq we muqimliqqa töhpe qoshuwatidu dep teshwiq qildi.
ETGE resmiy bayanatlarning xatirlen’gen cheklimiler bilen zit ikenlikini éytmaqta ETGE Xitayning bayanatlarning xelq’araliq tetqiqatchilar we kishilik hoquq teshkilatlirining bayqashlirigha mas kelmeydighanliqini bildürdi. U bayqashlar Sherqiy Türkistandiki diniy ipadilsh jehettiki cheklimilerni höjjetleshtürgen. Mezkur guruppa meschitlerning taqilishi, chéqilishi, diniy terbiyening cheklinishi we musulman nopüsini nishan qilghan nazaret qilish tedbirliri teswirlen’gen doklatlarni neqil keltürdi.
ETGE özining bayanatida: “Xitayning xelq’araliq Islamofobiyige ait teshebbuslarğa qatnishishi, uning musulman jemiyetlirige qaritilghan dölet ichi siyesetlirige qarshidur” dédi.
Buningdin bashqa, chéqilghan meschitlerning kölimi we tutqun qilin’ghanlarning sani heqqidiki mölcherler menbelerge qarap perqliq bolmaqta. Tetqiqat apparatliri we taratqularning tekshürüshliri diniy ul-eslihelerdé keng kölemlik özgirishlerning bolghanliqini xewer qildi. Emma, éniq sanlarni musteqil delillesh yenila qiyin bolmaqta. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyarit cheklimiliri neq meydandiki ispatlashni cheklep qoymaqta.
Sürgündiki guruppa téximu keng diniy we ijtimoiy siyesetlerni tilğa aldi ETGE yene Uyghurlar we bashqa yerlik musulman jemiyetlirige tesir körsitiwatqan siyesetlerning aililerni parchilash, nopüs kontrol qilish tedbirliri we uzun mudditlik tutqun qilishni öz ichige alidighanliqini bayan qildi. Bu dewalar bir qanche xelq’araliq tetqiqat organliri we kishilik hoquq teshkilatliri élan qilghan bayqashlar bilen mas kélidu. U guruppilar Sherqiy Türkistandiki mejburlash xarakterlik idare qilish tejribilirige bolghan endishilirini otturiğa qoyghan idi.
Buningğa sélishturghanda, Xitay dairiliri xorlash heqqidiki barliq eyibleshlerni izchil ret qilip kelmekte. Emeldarlar Sherqiy Türkistandiki tedbirlerning esebiylikke qarshi turush, namratliqni azaytish we tereqqiyatni ilgiri sürüş üchün ikenlikini dewa qilmaqta. Ular kespiy terbiyelesh pirogrammiliri we bixeterlik siyesetlirining dölet qanunigha uyghun ikenlikini tekitlemekte.
ETGE musulman döletlirini Xitayning BDT diki rolini tekshürüshke chaqirdi ETGE hökümetlerni we xelq’araliq organlarni Xitayning yer sharli xarakterlik kemsitishke qarshi turush teshebbusliridiki roliğa baha bérishke chaqirdi. U mezkur bahalashning arqa körünishi süpitide Sherqiy Türkistan ichidiki xewer qilin’ghan ehwallarni alahide körsetti. Buningdin bashqa, mezkur guruppa musulman nopüsi köp eza döletlerni, ularning BDT diki diplomatik mewqesi bilen neq meydandiki xatirlen’gen tereqqiyatlar otturisidiki maslishishchanliqni tekshürüp bérishke ündidi.
Sherqiy Türkistandiki nöwettiki ehwallarni musteqil delillesh yenila cheklik bolmaqta. Chet’ellik muxbir-muxbirlar we közetchiler pütün téterritoriyede dawamliq ziyarit cheklimisige duch kelmekte.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalar munasiwetlik menbelerge tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyarit cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.
