Yéngi tekshürülshler Sherqiy Türkistan miqyasida tutup turushqa bağlan’ghan emgek we yéza nopüsini yötkeshni teswirlep bermekte.
Mejburllash Ul Esliheliri Tekshürüsh netijiliri Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistanning murekkep we sistémiliq mejburiy emgek tüzümining meydani ikenlikini müeyyenleshtürdi. Dölet teripidin tinglan’ghan bu tüzüm sanaet bağchiliri, lagér bilen bir gewdiléshtürülgen zawutlar we ixtiyarsiz yéza emgek küchlirini yötkesh tori arqiliq yürgüzülüwatqan bolup, dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq we mustemlike pilanining yadroluq tüwürükini teshkil qilmaqta.
Lagér shahitliri we pash qilghuchilarning guahliq sözliri, shundaqla süniy hemrah teswirliri we ashkarilan’ghan dölet höjjetlirining delillishiche, Sherqiy Türkistanning yerlik xelqi ijtimoiy-iqtisadiy we idiologiyelik özgertish üchün loyihilen’gen emgek küchige mejburiy singdürülmekte. Bu organlashturulghan ijtimoiy qurulush en’enewi turmush üsullirini parchilap, uning ornigha dölet nazaret qilidighan sanaet qulluqini dessitishni nishan qilghan.
Emgek Talan-Tarajining Qosh Méxanizmi Musteqil tetqiqatchilarning éytishiche, Sherqiy Türkistandiki mejburiy emgek apparati ikki asasilik yol arqiliq ishlimekte.
Birinchi yol biwasite tutup turush sistémisi bilen bağlan’ghan. Tutqunlar daim jaza lagérliridin “oqush püttürüsh” ke mejburlinidu we arqidinla yuqiri signalilli sanaet bağchilirigha orunlashturulidu. Bu xil “ulinish” jismaniy kémérlardin qoyup bérilgenlerning zawut tamliri ichide yenila ishghaliyetchi dairilerning mutleq kontrolluqida qélishigha kapaletlik qilidu. Bu programmilargha qatnishishni ret qilish siyasiy qarshiliq dep ayrilip, derhal qayta tutqun qilinish tehditini élip kélidu.
Ikkinchi yol bolsa “namratliqtin qutuldurush” we “Shinjanggha yardem bérish” programmiliri niqabi astida téximu keng yéza nopüsini nishanlaydu. Xitay dairiliri bu yötkeshlerni ixtiyariy dep teswirlisimu, emma delil-ispatlar Sherqiy Türkistandiki hökümet xizmet guruppilirining ishik aldi’ghiche bérip qozghitish we mejburllash xarakterlik “idiyewi xizmet” arqiliq kishilerni boysunduruwatqanliqini körsetmekte.
Pash Qilghuchilarning Bayanliri Jang ependi dep atalghan sabiq Xenzu saqchi emeldari bu yötkeshlerning logikisi heqqide az uchraydighan neq meydan guahliqi bilen teminledi. Jangning éytishiche, Sherqiy Türkistandiki ishcilar hökümet kontrolluqidiki aptomobil etretliride sanaet rayonlirigha tushulidiken, ulargha daim qoralliq xewpsizlik xadimliri hemrah bolidiken.
Menzilge yetkende, emeldarlar heriketni cheklesh üchün kimliklerni daim musadire qilidiken. Melumatlargha qarighanda, ishcilar issiqlik bilen teminlen’gen kolléktip yataqlarda turidiken we on saetlik xizmetke sélinidiken. Qarshiliq körsetkenler yaki nöwetlik wezipini orunliyalmighanlar sürüshterüshke we daim tang süzülgiche dawamlishidighan “idiyewi xizmet” kurslirigha duchar qilinidiken.
“Shexisler wezipini ret qilghanda, emeldarlar seher saet 3 kiche dawamlishidighan ‘idiyewi xizmet’ ni ishqa salidu. Meqset — döletning iqtisadiy körsetmilirige psixologiyelik we jismaniy jehettin toluq boysundurushtur.” — Jang ependi, sabiq saqchi emeldari.
Nazaret we Boysundurush Xitay ishghaliyetchi küchliri köp qatlamliq nazaret apparatidin paydilinip, Sherqiy Türkistan miqyasida emgek programmilarigha toluq qatnishishqa kapaletlik qilmaqta. “Ishsizliqni nazaret qilish we aldin siğnal bérish sistémisi” chong sanliq melumattin paydilinip, her bir yerlik aholining ishqa orunlishish ehwalini deqiqide iz qoghalaydu.
Dölet teqsim qilghan xizmetni qobul qilmasliq nazaret hésablash usuli teripidin “diniy esebiylik” yaki “ishenchsizlik” ning belgisi süpitide belge qoyulidu. Buningdin bashqa, dölet Sherqiy Türkistandiki en’enewi déhqanchiliq yerlirini musadire qilip, hökümetning bashqurushigha ötküzmekte. Bu emeliyette musteqil déhqanchiliqni axirlashturup, yerlik xelqni hayat qélish üchün mustemlike sanaet birikmisige kirishtin bashqa tallashsiz qaldurmaqta.
Yer Sharli Teminlesh Zenjirining Bulghinishi Sherqiy Türkistandiki mejburiy emgekning kölimi dunya sodisigha chuqur tésir körsetmekte. Sherqiy Türkistan Xitay paxta mehsulatining %85 tin köpriki, yeni dunya teminlinishining texminen %20 ni igileydu. Buningdin bashqa, Sherqiy Türkistan quyash énérgiyeüllik bataréye taxtisining muhim terkibiy qismi bolghan yer sharli polisisilikon teminlinishining texminen %45 ni ishlepchiqiridu.
Sherqiy Türkistanni mustemlike qilishning merkizidiki yérim herbiy teshkilat bolghan “Shinjang Ishlepchirish-Qurulush Bingtueni” (XPCC) bu kesiplerni bashqurushta yétekchi rol oynaydu. Onlighan xelqaraliq markilar mejburiy emgek bilen bulghan’ghan matériyallarni ishlitish, shu arqiliq mustemlike memuriyitining tijaritini wasitilik meblegh bilen teminlesh xewpige duch kelmekte.
Xelqaraliq Qanuniy Hésabat Yer sharli gewdiliri bu xil emeliyetlerni xelqaraliq qanun’ghqa éghir derijide xilapliq qilish dep tonumaqta. BDT Kishilik Hoquq Aliy Komissarliq Ishxanisi Sherqiy Türkistandiki qalaymiqan tutup turush we mejburiy emgek endizisi “xelqaraliq jinayet, xususiyeten insaniyetke qarshi jinayet shekillendürishi mumkin” dep bayan qildi.
Buning’gha jawaben, Amérika “Uyğur Mejburiy Emgikining Aldini Élish Qanuni” ni ijra qildi, bu qanun Sherqiy Türkistanda ishlepchiqirilan’ghan barliq mallarni “mejburiy emgek mehsulati” dep perez qilish asasida ishleydu. Téximu köp döletlerning mushuning’gha oxshash qanuniy ramkilargha yüzlinishige egiship, Béyjingning Sherqiy Türkistandiki mustemlikichilik siyesetlirining iqtisadiy bedili xelqara sehniside dawamliq örlimekte.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalat özlirining munasiwetlik menbelirige tewedur. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.
