Xitay tereqqiyat muweppeqiyetlirini tilğa alsa, sürgündiki guruppilar talan-taraj we medeniyetni basturushni ilgiri sürmekte.
Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, Xitay dölet dairiliri bilen Uyghur sürgündiki guruppiliri otturisidiki késkin perqliq bayanlarning merkizige aylandi. Béyjing iqtisadiy éshish we muqimliqni tekitleydu. Sürgündiki teshkilatlar bolsa talan-taraj we medeniyetni basturushni ilgiri sürmekte. Shuning bilen bir waqitta, dunya parlaméntliri xelqaraliq munasiwetler we jaza siyisitige tésir körsitidighan dewa qilin’ghan xorlashlarni étirap qilish mesilisini dawamliq munazire qilmaqta.
Xitay tereqqiyat muweppeqiyetlirini tilğa alsa; sürgündiki guruppilar bayliq talan-tarajini ilgiri sürmekte Xitay dairilirining éytishiche, ul eslihe qurulushi türliri 2.3 milyon kishini namratliqtin qutuldurghan, dölet taratqulirining xewirige qarighanda, omumiy ishlepchirish qimmitining éshish nisbiti 7 pirsentke yetken. Béyjing bu reqemlerni Sherqiy Türkistandiki muweppeqiyetlik bashqurush we uzun muddetlik tereqqiyatning ispati süpitide körsetmekte.
Sherqiy Türkistan Sürgün Hökümiti (ETGE) ni öz ichige alghan sürgündiki teshkilatlar bu tereqqiyatlarni mustemlikichilik talan-taraji dep teswirlemektedur. Ular Amérika Énérgiye Uchur Idarisi we sahe analizlirigha asasen, Sherqiy Türkistanning Xitayning quruqluqtiki néfitining 30 pirsentini, tebiiy gazning 34 pirsentini we yer sharli polisisilikon mehsulatining 45 pirsentini teminleshtiki rolini tilğa alidu.
Xitay dölet taratquliri Sénlinggha oxshash yéngi nahiye tsis qilish qatarliq memuriy özgirishlerni xewpsizlik we muqimliqni qollaydighan tedbirler süpitide teswirleydu. Emeldarlar resmiy bayanatlirida bölgünchilik tehditini buning sewebi qilip körsitidu.
ETGE bundaq özgirishlerni nopüs qurulushini özgertishning qorali süpitide eyiblidi. Mezkur guruppa ashkarilan’ghan bayanatlirida, bu memuriy tedbirler arqiliq Xenzu nopüsini köchürüsh nishanining 25 pirsentke yetküzülüwatqanliqini otturigha qoydi. Béyjing bolsa bu xil özgirishlerning uzun muddetlik tinchliq we ijtimaiy jipsiliqqa kapaletlik qilishni meqset qilidighanliqini éytti.
Tutup turush dewaliri we nazaret sistémisi talash-tartishta Xitay dairiliri Sherqiy Türkistandiki eslihelerni kespiy terbiyelesh we esebiylikni tügütish merkezliri dep teswirleydu. Emeldarlar izchil türde bu programmilargha qaritilghan chet’el tenqidlirini siyasiy gherézlik we terepbazliq dep ret qilip keldi.
Sürgündiki guruppilar “Shinjang Höjjetliri” we “Shinjang Saqchi Arxipliri” ni öz ichige alghan ashkarilan’ghan höjjetlerge tayinip, 1.8 milyondin 3 milyon’ghiche tutup turuluwatqanlarning barliqini mölcherlemektedur. Awstraliye Istratégiye Siyasit Instistuti Sherqiy Türkistanda ishlitiliwatqan “Birleshme Jeng Meshghulat Supisi” namliq nazaret sistémisi heqqide tetqiqat élan qildi we sabiq tutqunlar teripidin melum qilin’ghan soraq qilish usullirini pütüp chiqti.
Béyjing “kespiy terbiyelesh” merkezlirini dölet ichi qanuni dairiside tijaret qilidighan maarip esliheliri dep teswirleydu.
ETGE we bashqa sürgündiki teshkilatlar Amérika, En’gliye, Kanada, Gollandiye, Litwa we Fransiye parlaméntlirida irqiy qirghinchiliqni étirap qilish üchün lobichiliq qildi. Ular BDT ning bahalashliri we Xelqaraliq Kechürüm Teshkilatining doklatlirigha tayinip, tughulush nisbitining 60 pirsent töwenligenlikini, buni mejburiy tughmasliq siyisiti bilen baghlaydighanliqini tilğa alidu. Xitay bundaq teswirlerni öz ichki ishlirigha siyasiy gherézlik dexli-teruz qilish dep atidi.
Medeniyet we muhit dewaliri yenila talash-tartishta Béyjing Sherqiy Türkistandiki sayahetchilikni köp milletlik inaqliq we medeniyetni qoghdashning ispati süpitide teshwiq qilidu. Dölet paaliyetliri saqlinip qalghan medeniyet miraslirini qoghdash siyisitining ispati süpitide körsitidu.
Awstraliye Istratégiye Siyasit Instistuti 2017-yilidin buyan texminen 16,000 meschitte özgirish bolghanliqini, bu omumiy sanning texminen 65 pirsentige toghra kélidighanliqini, buning ichide weyran qilish yaki chéqishlarning barliqini pütüp chiqti. Sürgündiki guruppilar roza tutush qatarliq diniy paaliyetlerning dairiler teripidin esebiylik körsetküchi dep belge qoyulghanliqini bildürmekte. Xitay emeldarliri instistut élan qilghan meschit reqemlirige biwasite jawab bermidi.
Muhit mesiliside, Béyjing sazliqni qoghdash qatarliq ékologiyelik teshebbüslerni teshwiq qilidu. Dunya Uyghur Qurultiyini öz ichige alghan sürgündiki qarashlar muzluqlarning chékinishi we Lopnur kölini tarixiy qurup kétishi qatarliq muhit endishilirini tilğa alidu. Tarixiy doklatlar yene Lopnurda élip bérilghan 46 yadro siniqini xatirili’gen bolup, tetqiqatchilar buni etraptiki aholining uzun muddetlik saqlamliq mesililiri bilen baghlaydu.
Xelqaraliq jaza we nazaret dawamlishmaqta Xelqaraliq organlar Sherqiy Türkistandiki tereqqiyatlarni nazaret qilishni dawamlashturmaqta. Amérika we bashqa hökümetler teripidin “Shinjang Ishlepchirish-Qurulush Bingtueni” ni öz ichige alghan orunlargha qaritilghan jaza tedbirliri yürgüzüldi. Sürgündiki guruppilar Washingtón, Édmontón we Mélburn qatarliq sheherlerde Baren Qozghilingi yilliqi qatarliq künlerni xatirilép namayish paaliyetlirini dawamlashturmaqta.
Xitay dairiliri özlirining ochuq meydanini özgertmidi, Sherqiy Türkistandiki siyasetler qanunluq tereqqiyat, xewpsizlik we bashqurusgh nishanlirigha xizmet qilidu dep ching turmaqta. Chetsellik zhurnalistlar, tetqiqatchilar we xelqaraliq közetchiler üchün Sherqiy Türkistan ichidiki ehwallarni musteqil delillesh yenila cheklimige uchramaqta.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalat özlirining munasiwetlik menbelirige tewedur. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyaret cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.
