Peyshenbe küni, béyjing teripidin «shinjang (yéngi chek)» dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan jawabkarliqni sürüshtürüsh heqqidiki yéngi xelqaraliq chaqiriqlarning merkizige aylandi. Sherqiy Türkistan sürgündi hökümiti we Sherqiy Türkistan milliy herikiti «uyghur irqiy qirghinchiliqini étirap qilish we xatirilesh küni»ni xatirlidi, bu kün Amérika qoshma shitatliri xitay xelq jumhuriyitining Uyghur, Qazaq, Qirghiz we bashqa Türkiy xelqlerge qaratqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqanliqini resmiy qarar name bilen békitkenlikining beshinchi yilliqigha toghra keldi. Rehberler ijra qilinmighan étirap qilishning tajawuzchiliq we mustemlikichilik hökümranliqidin kelgen dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitishta meghlup bolghanliqini, buning aqiwiti Sherqiy Türkistandin halqip xelqara qanunning ishenchliklikige tesir körsitiwatqanliqini éytti.
Bu yilliq xatirilesh pa’aliyiti bir tutash élan qilinghan bayanatlar we aq saray aldida ötküzülgen sükütte turup xatirilesh pa’aliyiti bilen dawamlashti, u yerge jem bolghan uyghurlar resmiy étirap qilish bilen emeliy heriket otturisidiki perqni ayrishni eskertti. Pa’aliyetke qatnashquchilar bu xatirileshning irqiy qirghinchiliqni étirap qilghan hökümetlerge, irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerni bir terep qilalaydighan jawabkarliqni sürüshtürüsh méxanizmlirini izdeshni eskertish üchün ikenlikini bildürdi.
Irqiy qirghinchiliq tajawuzchiliq astida dawamlishiwatqan jeryan dep teswirlendi
Sherqiy Türkistan sürgündi hökümiti xitayning bu térritoriyediki köchmenler mustemlikichiliki we herbiy tajawuzchiliqining 1949-yili bashlanghanliqini, irqiy qirghinchiliqning nöwettiki basquchining 2014-yili béyjing «térrorluqqa qarshi xelq urushi» dep atiwalghan, kéyinche «térrorluqqa qattiq zerbe bérish seperwerliki» süpitide apparatlashturulghan heriket bilen resmiy bashlanghanliqini éytti. Yilliq xatirilesh munasiwiti bilen élan qilinghan bayanatlargha qarighanda, xelqaraliq tekshürüshler taktikilarda burulush hasil qilghan bolsimu, emma meqsette özgirish bolmighan.
Sürgündi hökümet we Sherqiy Türkistan milliy herikiti keng kölemlik tutqun qilishning türmilerge we edliyelik keng kölemde höküm késishke aylanghanliqini, shuning bilen bir waqitta mejburiy emgek, mejburiy nopus kontrol qilish tedbirliri, a’ililerni parchilash, medeniyet we diniy weyranchiliq, nopus qurulmisini özgertish we omumiyüzlük nazaret qilishning Sherqiy Türkistan miqyasida dawamlishiwatqanliqini éytti. Ular bu siyasetlerning bir qisim ayrim shexislerni yaki tasadipiy xorlashlar emes, belki bésiwélinghan térritoriyening zémin égisi bolghan Uyghur, Qazaq, Qirghiz we bashqa Türkiy xelqlerni nishanlighanliqini tekitlidi.
Mezkur guruppilar nopuzluq xelqaraliq tekshürüsh netijilirini, jumlidin birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliq ishxanisining 2022-yili awghusttiki bahalash doklatini neqil keltürdi; mezkur doklatta xitayning qilmishliri insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkin dep xulase chiqirilghan idi. Bu bahalashqa qarimay, birleshken döletler teshkilatining héchqandaq tekshürüsh méxanizmi yaki jawabkarliqni sürüshtürüsh jeryanining emeliyleshmigenlikini éytti.
«Mustemlikini tügitip, Sherqiy Türkistanning musteqilliqini eslige keltürmey turup, xelqimizning erkinlikini, kishilik hoquqini yaki mewjutluqini qoghdashning imkaniyiti yoq.» — Doktor Memtimin Ala, Sherqiy Türkistan sürgündi hökümiti pirézidénti
Sherqiy Türkistan milliy herikiti we sürgündiki rehberler emeliy heriket qollinishni telep qildi
Sherqiy Türkistan sürgündiki rehberliri amérika békitmisining beshinchi yilliqining emeliy heriket bolmighan ehwalda étirap qilishning cheklimilik ikenlikini ashkarilighanliqini éytti. Sherqiy Türkistan milliy herikiti rehberliri mesilini kishilik hoquq mesilisi süpitide bir terep qilishning hökümetlerni özliri teswirligen tüp seweb — yeni dawamlishiwatqan tajawuzchiliq we mustemlike hökümranliqi bilen yüzlishishtin qachurghanliqini otturigha qoydi.
«Irqiy qirghinchiliq dawamlishiwatidu, chünki u tajawuzchiliq we mustemlikichilikke tutashqan bir jinayet süpitide emes, belki kishilik hoquq mesilisi süpitide bir terep qilindi.» — Salih Xudayar, Sherqiy Türkistan sürgündi hökümitining tashqi ishlar we xewpsizlik ministiri; Sherqiy Türkistan milliy herikitining rehbiri
Aq saray aldidiki xatirilesh pa’aliyitide, qatnashquchilar amérika dölet ishliri mehkimisi élan qilghan qarar namining yilliqini xatirlidi hemde washin’gton we bashqa bir qanche hökümetlerning resmiy étirap qilishigha qarimay, Sherqiy Türkistanning esl igiliri üchün shara’itning mahiyetlik özgermigenlikini yene bir qétim tekitlidi. Salih Xudayar birleshken döletler teshkilati we uninggha eza döletlerni höjjet békitish we endishe bayanatliridin halqip heriket qilishqa chaqirdi.
Sherqiy Türkistan sürgündi hökümiti we Sherqiy Türkistan milliy herikiti döletlerni xelqaraliq jawabkarliqni sürüshtürüsh méxanizmlirini, jümlidin xelqara jinayi ishlar sot mehkimisining tekshürüshini we xelqara sot mehkimisidiki dewalarni qollashqa, shundaqla Sherqiy Türkistanning milliy mesilisini xelqara qanun boyiche bir terep qilishqa ündidi.
ular Sherqiy Türkistan / Uyghur irqiy qirghinchiliqini étirap qilish we xatirilesh künining peqet bir eslesh peytila bolup qalmastin, belki adalet telep qilish we keskin xelqaraliq heriket üchün bir chaqiriq bolushi kéreklikini bildürdi, shundaqla jawabkarliqni sürüshtürüsh we mustemlikichilikni tügitish bolmighan ehwalda, irqiy qirghinchiliqning pütün dunya étirap qilghan teqdirdimu dawamlishiwéridighanliqidin agahlandurdi.
