2017 – Yilidin bashlap, hökümetler, taratqular we xelqaraliq organlar uyghurlarni nishan qilghan keng kölemlik ziyankeshliklerni barghanséri köp étirap qilmaqta. Keng kölemlik tutqun qilishtin mejburiy tughut chekleshkiche bolghan jinayetler xatirilendi, bir qanche dölet we parlaméntlar buni dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep tonudi. Shundaqtimu, asasliq bayanlarda uyghurlarni yenila «xitaydiki az sanliq millet» dep teswirlesh dawamlashmaqta; bu söz sirtqi yüzidin qarimaqqa adettiki teswirdek körünsimu, emma chongqur siyasiy aqiwetlerni özige mujessemligendur.
Yawropa uyghur institutining re’isi dilnur reyhanning 2025-yili 23-dékabir kambrij uniwérsitéti neshriyati teripidin élan qilinghan bir ilmiy tetqiqati bu atalghuning terepsiz emeslikini otturigha qoydi. Eksiche, u buni mustemlikichilik hökümranliqini yoshuridighan we bir milletni siyasiy ornidin mehrum qalduridighan «az sanliqlashturush» (minoritization) jeryani dep qaraydu. Uning tehlili béyjing teripidin «shinjang (yéngi térritoriye)» dep atalghan sherqiy türkistanni merkez qilidu we yer shari xaraktérlik bayanlarning tajawuzchiliqni «ichki bashqurush mesilisi»ge aylandurup qoyush arqiliq, ishghaliyetni normallashturushqa qandaq yardem bergenlikini körsitip béridu.
«‹Az sanliq millet› dégen sözni ishlitish hergizmu terepsizlik emes, chünki u melum bir guruppigha ularning maqulluqisiz alahide bir ijtima’iy we siyasiy salahiyetni téngishni öz ichige alidu».
— Dilnur reyhan, yawropa uyghur institutining re’isi.
Tajawuzchiliqtin zorlap téngilghan katigoriyegiche
Sherqiy türkistanning hazirqi siyasiy orni 1949-yili üzül-késil belgilen’gen. U chaghda, sherqiy türkistan jumhuriyiti öz memuriyiti we qoralliq qisimlirigha ige musteqil dölet süpitide mewjut idi. Reyhan teripidin neqil keltürülgen xatirilerge qarighanda, béyjingdiki xitay rehberliri bu zéminning musteqilliqini, bolupmu shimaliy mongghuliye xitayning kontrolluqidin chiqip, musteqil mongghuliye jumhuriyitige aylanghandin kéyin, bir istratégiyelik tehdit dep qarighan.
Rosiye arxipliridin ashkarilanghan mexpiy höjjetler shuni körsitiduki, xitay kommunistik partiyisi shu yili kéyinrek élip bérilghan herbiy tajawuzchiliqta sowét ittipaqining qollishigha zor derijide tayanghan. Tajawuzchi «xelq azadliq armiyisi»ge ayropilan, yéqilghu, ashliq we eshya oboroti yardimi bérilgen bolup, bular ishghaliyetni mumkin qilghan. Tajawuzchiliqtin kéyin, bu zéminning ismi «yéngi térritoriye» yaki «yéngi chégra» dégen menini bildüridighan «shinjang»gha özgertilip, mustemlikichilik munasiwiti biwasite resmiy namgha singdürülgen.
Reyhanning qarishiche, uyghurlarning kéyinrek « az sanliq millet» dep qayta türge ayrilishi qesten qilinghan siyasiy heriket idi. Xittay bu arqiliq herbiy tajawuzchiliqni «ichki bir gewdilishish» dep perdazlap sherqiy türkistanni dunya mustemlikichiliktin qutulush tarixidin chiqirip tashlashqa tirishti. «Az sanliq millet» ramkisi mustemlike qilinghan bir milletning mewjutluqini ret qilish arqiliq, igilik hoquqi we xelqaraliq étirap qilinish telipini aldin tosushni meqset qilghan.
«Xitaymu, dunyaning qalghan qismimu uyghurlarni ‹ az sanliq millet› süpitide körsetmekte, shu arqiliq 1949-yilining axiridiki sherqiy türkistan uchrighan herbiy tajawuzchiliqtin béri dawamliship kéliwatqan xitay-uyghur mustemlikichilik munasiwitini qesten ret qilmaqta».
— Dilnur reyhan, yawropa uyghur institutining re’isi.
Azsanliqlashturush emeliyette néme qilidu?
Kündilik ishlitishte, «az sanliq millet» dégen söz köpinche nopus xaraktérlik teswir dep chüshinilidu. Reyhan «az sanliq millet salahiyiti»ni nopus sanigha emes, belki hoquqqa asasen belgileydighan siyasiy nezeriyeni qollinish arqiliq bu qarashqa jeng élan qilidu. Organlar, qanunlar, örp-adetler we dölet qurulmiliri bir hökümran guruppining ölchemliri we tallashlirini qoghdash, bashqilarni uninggha béqindi qilish üchün layihelen’gende, u guruppilar «az sanliq millet»ke aylinidu.
Bu nuqtidin qarighanda, azsanliqlashturush — mejburiy shekillendürülgen normalliqtin perqliq bolushni körsitidighan we bu perqni bir xil «noqsan» yaki «kemchilik» dep qaraydighan bir jeryandur. Hökümran guruppa özi «oxshimaydighanlar» dep belge qoyghanlarni belgilesh, bashqurush we tüzitish hoquqini özide saqlap qalidu. Shuning bilen assimilyatsiye siyasetliri, nazaret qilish we mejburiy bir gewdileshtürüsh mustemlikichilik hökümranliqi emes, belki «shepqetlik bashqurush» süpitide aqlinidu.
Bu ramka sherqiy türkistangha tetbiqlanghanda, heqqaniy bolghan mustemlikichilikke qarshi turushni «bixeterlik tehditi»ge aylandurup qoyidu. Siyasiy hoquq we mustemlikichiliktin qutulush telipi «dölet birlikige tehdit» dep teswirlense, assimilyatsiyeni ret qilish «ashqunluq», «bölgünchilik» we «térrorluq» dégen qalpaqlar arqiliq jinayetke aylandurulidu. Shundaq qilip, «az sanliq millet salahiyiti» atalghusi xitayning uyghurlar we bashqa türk xelqlirige qaratqan dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqqidin ayrilalmas bir qisimgha aylinidu.
«Mustemlike qilinghan xelqlerni bundaq azsanliqlashturush ziyade bir zorawanliq shekli bolup, bolupmu özlirining mustemlike qilinghan millet ikenlikini étirap qildurush we öz teqdirini özi belgilesh hoquqi üchün küresh qiliwatqan muhajirettikilerge qaritilghan zor bésimdur».
— Dilnur reyhan, yawropa uyghur institutining re’isi
Indijinis ramkisi we talash-tartishliq atalghu
Reyhan uyghurlarning aqqun nupus arqiliq mustemlike qilinish ehwalini tekshürüsh üchün da’im «indijinis» (indigenous) atalghusini qollinish arqiliq igilik hoquqi döletning olturaqlishishi we nopus qurulushi teripidin parchilanghan bashqa mustemlike qilinghan xelqler bilen ortaqliq ornitidu. Ilmiy sahede, bu ramka köpinche esli mewjutluqni we zémindin mehrum qilinghanliqni gewdilendürüsh üchün qollinilidu.
Shundaqtimu, uyghurlargha «indijinis» dégen namni bérish sherqiy türkistan herikitining öz ichide siyasiy jehettin talash-tartishliq téma hésablinidu. 2021-Yili, sherqiy türkistan sürgündi hökümiti muhajirettiki uyghurlarning köpinchisining «indijinis» dep atilishni ret qilidighanliqini bildürüp, bu türge ayrishning sherqiy türkistanning musteqilliqini eslige keltürüshtin ibaret tüp nishan bilen mas kelmeydighanliqini otturigha qoydi.
«Xelqimizning démokratik tallishigha hörmet qilghan halda, biz sherqiy türkistanning uyghur we bashqa türk xelqlirining ‹indijinis› emeslikini jakarlaymiz, chünki bu belge millitimizning musteqilliqimizni eslige keltürüshtin ibaret tüp nishani bilen pütünley sighishmaydu».
— Ghulam yaghma, sherqiy türkistan sürgündi hökümitining sabiq re’isi, 2021-yili.
Sürgündi hökümet indijinislerning hoquqini bashquridighan xelqaraliq qanun ramkilirining «ichki öz teqdirini özi belgilesh» yaki aptonomiyege yol qoyidighanliqini, emma «tashqi öz teqdirini özi belgilesh» yeni musteqilliq we igilik hoquq telipini chetke qaqidighanliqini agahlandurdi. Ular b d t ning «indijinisler hoquqi xitabnamisi»diki siyasiy öz teqdirini özi belgilesh da’irisini chekleydighan maddilarni körsitip ötti.
Sürgündi hökümetning éytishiche, ijtima’iy taratqularda 2200 din artuq muhajirettiki kishi qatnashqan ashkara soralghan pikir tekshürüshte, qatnashquchilarning texminen %90 ti «indijinis» dégen namni qobul qilishqa qarshi turghan. Sürgündi hökümet shuni tekitlidiki, gerche bu söz mustemlike qilinish ehwalini teswirlisimu, lékin uni qobul qilish sherqiy türkistanni musteqilliqqa yol qoymaydighan bir qanun ramkisigha qamap qoyush xewpini tughduridu.
Bu munazire ilmiy tetqiqatta qollinilidighan analiz türliri bilen milliy heriket teripidin otturigha qoyulghan siyasiy nishanlar otturisidiki tüp perqni körsitip béridu. Reyhan «indijinis» términologiyesini aqqun nupus arqiliq mustemlike qilish qurulmisini ashkarilash üchün qollansa, sherqiy türkistan organliri términologiyening choqum toluq musteqilliq intilishi bilen birdek bolushi kéreklikini tekitlimekte.
Köp yillardin buyan, sherqiy türkistan sürgündi hökümiti uyghurlarni «az sanliq millet» dep atashni ret qilip keldi. Sürgündi hökümet öz bayanatlirida, «az sanliq millet» ramkisining sherqiy türkistanning ishghal qilinishini «qanunluq we menggülük» dep perdazlaydighanliqini, irqiy qirghinchiliqni bolsa mustemlikichilik hökümranliqi mesilisi emes, belki «medeniyetni qoghdash» mesilisige chüshürüp qoyidighanliqini tekitlidi. Bu nuqtidin éytqanda, sürgündi hökümet mustemlikichiliktin qutulush we musteqilliqning peqet bir arzu-istekla emes, belki chetel hökümranliqigha qarshi zörür bolghan qanuniy qutulush tedbiri ikenlikini, tashqi öz teqdirini özi belgilesh hoquqini xelqara qanun boyiche qolgha keltürüsh üchün, azsanliqlashturush tilidin waz kéchishning aldinqi shert ikenlikini otturigha qoydi.
Né’o-ori’antalizm we yer shari xaraktérlik shériklik
Reyhan yene özi «né’o-ori’antalizm» (yéngi sherqshunasliq) dep teswirligen qarashni tenqid qildi: Bu, alimlar we obzorchilar arisidiki impériyalizmni peqet gherbke xas hadise dep qarashqa bolghan bir xil mayilliqtur. Bu ramkida, xitay asasliqi gherb hökümranliqining «qurbani» süpitide körsitilidu, bu bolsa uning sherqiy türkistan, tibet we jenubiy mongghuliyediki mustemlikichilik emeliyetlirining mustemlikichilikke qarshi tenqidlerdin qutulup qélishigha yol achidu.
Bu «qarighu nuqta»ning xeterlik aqiwetliri bar. U xitay hökümet sözlüklirini tenqidiy pikirsiz qobul qilishqa ilhamlanduridu we ziyankeshliklerni ishghaliyet mesilisi emes, belki «ichki bashqurush» mesilisi dep teswirleydu. Netijide, irqiy qirghinchiliq étirap qilinghan teqdirdimu, inkaslar qoghdash we jawabkarliqqa tartishqa emes, belki peqet xatirilesh we bayanat élan qilish bilenla cheklinip qalidu.
Ilmiy we siyaset belgilesh organliri bu tetür bayanni dawamlishturushta halqiliq rol oynaydu. Ular mustemlikichiliktin qutulushtin köre, muqimliq we dölet igilik hoquqini ewzel bilish arqiliq, étirap qilishning hergizmu hel qilishqa élip barmaydighan, mustemlike qilinghanlarning awazi chetke qéqilidighan yaki ret qilinidighan bir sistémini küchlendüridu.
Néme üchün til netijini belgileydu?
Bu munazire héchqachan söz oyuni emes. Uyghurlarning qandaq atilishi qaysi xil hel qilish charilirining qanunluq hésablinidighanliqini belgileydu. «Az sanliq milletlerni qoghdash» mewjut döletler ichidiki medeniyet hoquqini tekitleydu, emma dölet özi keng kölemlik zorawanliqning jinayetchisi bolghan ehwallarni hel qilishqa qurulma jehettin ajizliq qilidu.
Uyghurlarni mustemlike qilinghan bir xelq dep tonush sherqiy türkistanni öz teqdirini özi belgilesh we mustemlikichiliktin qutulush toghrisidiki xelqara qanunlar da’irisige kirgüzidu. U irqiy qirghinchiliqni ichki siyasetning bir chektin éship ketken qismi emes, belki xelqara qanuniy aqiwiti bar chetel hökümranliqining netijisi süpitide qayta belgileydu.
Reyhanning étirazi alimlar, jurnalistlar we siyaset belgiligüchilerni hoquq munasiwetlirini yoshuridighan kona sözlerdin waz kéchishke chaqiridu. Emma uyghurlarni «az sanliq millet» dep teswirleshni dawamlashturush terepsiz bir analiz tallishi emes; u bir mustemlikichi küchning menpe’eti bilen birdek bolghan siyasiy herikettur.
Mustemlikichiliktin qutulush nam bérishtin bashlinidu. Azsanliqlashturush atalghulirini ret qilish — sherqiy türkistanni ishghal astidiki bir dölet, uning xelqini bolsa öz kelgüsini özi belgilesh hoquqigha ige bir millet dep tonushning birinchi qedimidur.
