Xitayning éléktir torini kéngéytish pilani Sherqiy Türkistanning énérgiye we sanaet mehsulatlirigha zor derijide bağliq.
Béyjing teripidin “Shinjang (Yéngi Zémin)” dep atiliwatqan Sherqiy Türkistan, yéqinqi xewerler we teminlen’gen uchurlargha asasen, Xitayning ultra yuqiri bésimlliq éléktir torini qollaydighan énérgiye we sanaet xam eshyalirining muhim bir qismini teminleydu. Bu mesile intayin muhim, chünki mezkur éléktir tori Sherqiy Türkistanning gherbtiki bayliq bazisini sherqning sanaet éhtiyajigha bağlaydu hemde Xitayning énérgiye istrategiyesining merkiziy tüwürüki bolup kelmekte.
Yéqinda élan qilin’ghan “Barron’s” doklatida Xitayning éléktir torining téxnika jehettin intayin ilgari ikenliki teswirlen’gen, shuning bilen bir waqitta, qayta hasil bolidighan énérgyeni bir gewdiléshtürüshtiki hel qilinmighan mesililer tilğa élin’ghan. Mezkur matériyalda déyilishiche, sistéma éléktir we gazni Sherqiy Türkistan we gherbtiki bashqa teminlesh baziliridin döletning sherq sheherlirige tushuidighan uzun musapilik yetküzüsh liniyelirige tayinidu.
Sherqiy Türkistan bayliq bazisi Teminlen’gen matériyallargha asasen, Sherqiy Türkistan Xitayning quruqluqtiki néfit zapisining %30 tin köpriki’ge, tebiiy gaz zapisining %34 ge ige. Shundaqla Sherqiy Türkistandiki kömür zapisi Xitayning omumiy ispatlan’ghan zapisining texminen %25 ni igileydu, Jungghar oymanliqida mölcherlinishiche 2.19 trilyon tonna kömür bar.
“Gheribning gazini sherqqe yetküzüsh” turuba torining yiligha 92 milyard kub métir gazni Xitayning sherqidiki 120 din artuq sheherge tushuidighanliqi éytilghan. Xitay dölet taratquliri bu türlerni döletning énérgiye bixeterliki üchün kem bolsa bolmaydu dep körsitidu. Kishilik hoquq guruppilirini öz ichige alghan tenqidchiler bolsa, bu türlerni Sherqiy Türkistandiki téximu keng tereqqiyat we kontrol qilish siyesetliri bilen bağlaydu.
Torni kéngéytish we qayta hasil bolidighan énérgiye Matériyalda déyilishiche, Xitayning éléktir tori yiligha Amérika bilen Yawropa Ittipaqining jem’isidin %40 köp éléktir énérgiyesi ishlepchiqiridu. Texminen 1000 kilowolt bésimda ishleydighan ultra yuqiri bésimlliq liniyeler éléktirni gherbtin sherqqe tushuydu.
Sherqiy Türkistan yene qayta hasil bolidighan énérgiyege munasiwetlik mehsulatlarning asasiy menbesi süpitide teswirlen’gen. Bu zémin quyash énérgiyesi bataréyesi üchün dunyadiki polisisilikonning %45 ke yéqinini ishlepchiqiridu we Xitayning shamal énérgiyesi yoshurun küchining %15 ge ige. Shundaqla, Qumul-Chongqing ±800 kilowoltliq liniyesi gheribning énérgiyesini sherqqe éksport qilishqa bağlan’ghan.
Tehlilchi Mağa tewe bir sözde mundaq déyilgen: “Xitayning éléktir tori dunyadiki eng yaxshi we téxnika jehettin eng ilgari tor hésablinidu. Emma u yenila mesililer bilen tolghan: eng muhimi, ghayet zor yéngi shamal we quyash énérgiyesi mehsulatliri torğa ishenchlik ulanmighan.”
Ichki islahat jiddiyiliki Dölet éléktir tori shirkiti tushush we teqsimlesh bazirining %90 tin köpriki’ni kontrol qilidu hemde 2030-yilighiche derijisini östürüsh üchün 4 trilyon yüen (texminen 574 milyard dollar) meblegh sélishni pilanlimaqta. Xitay pilanliğuchiliri téximu eqilliq tor islahatini telep qilmaqta, emma Dölet éléktir tori shirkiti téximu köp ultra yuqiri bésimlliq qurulushlargha mayil bolmaqta.
Xitay hökümiti 2030-yilighiche birlikke kelgen éléktir baziri qurup chiqishni, istémalning %70 ni teminlesh we éhtiyaj méxanizmi arqiliq baha bilen teminleshni nishan qilghan. Bu islahat nishanliri dölet karxanilirining chong tiptiki tushush türliri we tushush heqqini kontrol qilish mayilliqi bilen toqunushup qélishi mumkin.
Siyasiy we teminlesh zenjiri endishiliri Sherqiy Türkistandiki ul esliheler peqet éléktir tushupla qalmastin, belki yene chiray tonush qatarliq nazaret sistémilirinimü qollaydu. Amérika Tashqi Ishlar Ministirliki we bashqa közetchiler bu zémindin kélidighan polisisilikon we paxta teminlesh zenjiridiki mejburiy emgek bağlinishi heqqide endishe qozghighan.
Xitay dairiliri éléktir tori we munasiwetlik ul esliheler tereqqiyat we muqimliqni ilgiri süridu dep tekitleydu. Emma, bu matériyallar Sherqiy Türkistanni Xitayning énérgiye sistémisidiki we bu sistémining qandaq qurulushi hem kontrol qilinishi heqqidiki siyasiy munazirilerdiki muhim tügün süpitide körsitidu.
Sherqiy Türkistan Gazéti musteqil xewer neshrisidur. Barliq dewalat munasiwetlik menbelerge tewe. Sherqiy Türkistan ichidiki ziyarit cheklimiliri neq meydanda musteqil delilleshni cheklep qoymaqta.
