Архип вә археологийәлик мәнбәләр Хитай мәмурий башқурушидин илгири мәвҗуд болған алаһидә чеграларни тәсвирләйду.
“Шәрқий Түркистан Почтиси” көзидин кәчүргән археологийәлик байқашлар вә архип мәнбәлиригә ашасланғанда, Бейҗиң тәрипидин “Хинҗиаң (Йеңи Земин)” дәп атиливатқан Шәрқий Түркистан, узақ мәзгиллик айрим сиясий вә мәдәнийәт тәрәққият тарихиға игә. Мәзкур мәнбәләрдә тилға елинған материяллар наһайити муһим әһмийәткә игә, чүнки Шәрқий Түркистан Сүргүндики Һөкүмити бу тетәрриторийәниң чегралири вә идарә қилиниш тарихиниң Манҗу Чиң сулалиси тәрипидин қошувелинишидин вә заманиви Хитай һөкүмранлиқидин илгирила мәвҗуд икәнликини илгири сүрүштә бу пакитларни қолланмақта. Тарихий хатирәләр вә қезиш доқлатлирида Чийән сепили билән Алтай тағлири Шәрқий Түркистанни Хитай башқурушидики земинлардин узақ мәзгилләргичә айрип турған чегра бәлгилиири сүпитидә көрситилгән. Пакитлар йәнә Чиң сулалиси 1884-йили бу тетәрриторийәни рәсмий һалда “Хинҗиаң өлкиши” қилип қошувалғандин илгири, арқа-арқидин қурулған түркий сиясий гәвдиләр вә кейинки дөләт қурулмилириниң мустәқил паалийәт көрсәткәнликини көрситип бәрмәктә. Тарихий чегралар
Материялларда нәқил кәлтүрүлгән археологийәлик вә тарихий һөҗҗәтләр Чийән сепилини Хитай мәмурий контроллиңниң тарихий чеки дәп бекиткән, сепилниң сиртидики тетәрриторийәләр болса айрим түркий сиясий қурулмилири тәрипидин башқурулған. Бу мәнбәләрдә Шәрқий Түркистан Һон Империйәси, Кушан Империйәси, Түрк Қағанлиқи, Уйғур Қағанлиқи, Қара-Ханийлар дөлити вә Йәркәнт Ханлиқи қатарлиқ арқа-арқидин қурулған дөләтләрниң мәркизи сүпитидә тәсвирләнгән. Һөҗҗәтлик материялларда ейтилишичә, бу сиясий гәвдиләр өзигә хас қанун, тил вә мәмурий системиларға игә болған. Шәрқий Түркистан Сүргүндики Һөкүмити бу хатирәләрдин пайдилинип, мәзкур тетәрриторийәниң тарихиниң зор бир қисмида Хитай башқурушиниң сиртида тәрәққий қилғанлиқи һәққидики дәваларни қолланмақта. Алтай испатлири
Мәнбә материяллирида Алтай тағлири Шәрқий Түркистан билән Моңғулийе чөллүклири оттурисидики тәбиий чегра сүпитидә тәсвирләнгән. Арқа көрүнүш материяллирида нәқил кәлтүрүлгән қезиш хатирәлиридә Алтайдики 105 харабилик тилға елинған болуп, булар қорғанлар, таш абидиләр вә балбалларни өз ичигә алиду; тәтқиқатчилар буларни дәсләпки түркий мәдәнийәт паалийәтлири билән бағлайду. Материялларда нәқил кәлтүрүлгән бир археологийәлик тәсвирдә мундақ дейилгән: “Алтай тағлири муһим мәдәнийәт кесишиш нуқтиси болуп хизмәт қилған, у йәрдә арқа-арқидин кәлгән мәдәнийәтләр өз мәвҗудлуқиниң қатламлиқ излирини қалдурған.” Хатирәләрдә йәнә Пазйрйк, Афанасийево вә Мис қораллар дәвр қатламлири техиму кәң тарихий мәнзириниң бир қисми сүпитидә тилға елинған. Материялларда тилға елинған ген тәтқиқатлири түркий хәлқләрниң бу кәң тетәрриторийәдики узақ мәзгиллик олтурақлишишини қоллайдиған пакит сүпитидә көрситилгән, ғәрчә мәнбәләрдә бәзи орунларни зиярәт чәклимиси сәвибидин биваситә дәлилләшниң йәнила қийинлиқи әскәртилгән болсиму. Чиң сулалисиниң қошувелиниши
Мәнбә материяллирида “Йеңи Земин” дәп тәрҗимә қилинған “Хинҗиаң” нами, Чиң сулалисиниң Шәрқий Түркистандики һәрбий йүрүшлиридин кейин, 1884-йили рәсмий қолланилған. Тарихий баянларда дейилишичә, бу намниң өзила бу тетәрриторийәниң қошувелинишидин илгирики айрим орнини әкс әттүрүп бәргән. Шу материялларда йәнә Чиң таҗавузчилиқиниң 1759-йили башланғанлиқи, униңдин кейин бир әсирдин көпрәк вақит давамлашқан қаршилиқ көрситиш вә онлиған қетимлиқ қозғилаңларниң хатирәләнгәнлики тәсвирләнгән. Улар 1884-йилдики өлкә қилип бекитилишти илгирики йәрлик идарә қилишниң давами әмәс, бәлки зор бир сиясий бурулуш нуқтиси сүпитидә көрсәтмәктә. Хитайниң мәйдани
Хитай даирилири Чиң сулалиси дәвридин башлап Шәрқий Түркистанни изчил башқуруп кәлгәнликини вә нөвәттики идарә қилишниң Хитайниң земин пүтүнлүки системисиниң бир қисми икәнликини тәкитләп кәлмәктә. Рәсмий Хитай һөҗҗәтлири Сүргүндики Һөкүмәтниң “бу тетәрриторийәниң айрим дөләтчилик әнәниси болған, у пәқәт қошувелиниш түпәйлидин үзүлүп қалған” дегән дәвасини қобул қилмайду. Мәнбә материяллирида дейилишичә, Шәрқий Түркистан ичидики зиярәт чәклимилири бәзи архип вә археологийәлик дәваларни биваситә дәлилләшни қийинлаштурмақта. Шундақла, нәқ мәйдандики зиярәт чәкләнгән әһвалда сүний һәмраһ тәсвири вә муһаҗирәттики тәтқиқатларниң давамлиқ қолланиливатқанлиқи қәйт қилинған.
