خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، بۇ دوكلات سىرتقى دۇنيانىڭ تەنقىدلىرى ئاستىدا قانۇنىي قوغداشنىڭ كۈچەيتىلگەنلىكىنى تەكىتلىگەن.
Body: بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان، خىتاي ھۆكۈمىتى قوللىغان يېڭى بىر نەشر بۇيۇمىنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. دۆلەت تاراتقۇلىرى ۋە دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنغان قىسقىچە مەزمۇنىغا ئاساسلانغاندا، مەزكۇر نەشر بۇيۇمىدا كىشىلىك ھوقۇقنى قانۇنىي قوغداشنىڭ ياخشىلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. خەلقئارالىق ئورگانلار ۋە تەتقىقاتچىلار شەرقىي تۈركىستاندىكى تۇتقۇن قىلىش سىياسىتى، مەدەنىيەت چەكلىمىلىرى ۋە ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ئەمەلىيەتلىرىگە قارىتا داۋاملىق سوئال قويۇۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىشى دىققەت قوزغىماقتا.
«خىتاي كۈندىلىك گېزىتى»نىڭ خەۋەر قىلىشىچە، «شىنجاڭدا كىشىلىك ھوقۇقنى قانۇنىي قوغداش دوكلاتى (2024)» دەپ ناملانغان بۇ ھۆججەت خىتاي دۆلىتىگە قاراشلىق ئاكادېمىكلار تەرىپىدىن «كۆك تاشلىق كىتاب» سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇلغان. سىرتقى دۇنيانىڭ باھالىرى بېيجىڭنىڭ بۇ زېمىندىكى رېكورتىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتقان بىر ۋاقىتتا، دوكلاتتا يېقىنقى سىياسەتلەر «قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش» تىرىشچانلىقى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
قانۇنىي قوغداش ھەققىدىكى دەۋالار
«خىتاي كۈندىلىك گېزىتى»نىڭ بىلدۈرۈشىچە، «كۆك تاشلىق كىتاب» كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش جەھەتتىكى «تۇغ باسقان ئاكادېمىك مۇۋەپپەقىيەتلەر»نى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ خىتاي ئەمەلدارلىرى تەسۋىرلىگەن «قانۇنىي ئىدارە قىلىش»، جۈملىدىن مەسىلىلەرنى قانۇن بويىچە بىر تەرەپ قىلىشقا ئائىت «依法处理» (قانۇن بويىچە بىر تەرەپ قىلىش) تەدبىرلىرىنى تەكىتلىگەن.
دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ قەدەملەر مۇقىملىق ۋە مىللەتلەر ئىناقلىقىنى ياخشىلىغان. لېكىن دوكلاتتا، شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ياكى باشقا مەجبۇرلاش سىياسەتلىرى ئىلگىرى سۈرۈلگەن خەلقئارالىق مۆلچەرلەرگە بىۋاسىتە جاۋاب بېرىلمىگەن. قولدىكى ماتېرىياللاردا دوكلاتنىڭ ئىچكى سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ مۇستەقىل دەلىللەنگەنلىكى تېخى بېكىتىلمىگەن.
دىنىي سورۇنلارنى باشقۇرۇش
دوكلاتتا يەنە دىنىي سورۇنلار ئۈچۈن «ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تور» تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇنى ئەسھەبىيلىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان ئۆلچەملىك باشقۇرۇش دەپ كۆرسەتكەن. دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ رامكا دىننى دۆلەتنىڭ قانۇنىي ۋە مەمۇرىي تەلىپىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.
سىرتقى دۇنيانىڭ تەكشۈرۈشلىرى ئىلگىرى مەسچىتلەرنىڭ كەڭ كۆلەمدە ۋەيران قىلىنغانلىقىنى ۋە دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى ھۆججەتلىك ئىسپاتلىغان بولسىمۇ، ئەمما «خىتاي كۈندىلىك گېزىتى» تەرىپىدىن نەقىل كەلتۈرۈلگەن «كۆك تاشلىق كىتاب»نىڭ قىسقىچە مەزمۇنىدا بۇ بايقاشلار ئېتىراپ قىلىنمىغان. ئۇنىڭ ئەكسىچە، دوكلاتتا تەرتىپكە سېلىنغان قوغداش ۋە باشقۇرۇش تەكىتلەنگەن.
ئەمگەك ۋە مائارىپ ھەققىدىكى دەۋالار
«خىتاي كۈندىلىك گېزىتى»نىڭ ئېيتىشىچە، «كۆك تاشلىق كىتاب» خىزمەت كاپالىتى تەشەببۇسلىرى ۋە نامراتلىقنى يۆلەش پروگراممىلىرىنى ماختىغان ھەمدە بۇلارنى ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىشنىڭ ئىسپاتى دەپ تەسۋىرلىگەن. شۇنداقلا، دوكلاتتا مائارىپ پۇرسەتلىرىنىڭ كېڭەيتىلگەنلىكى، جۈملىدىن 880 مىڭ 500 دىن ئارتۇق بالا ئۈچۈن قوش تىللىق مائارىپ ۋە ياتاقلىق مەكتەپ ئەسلىھەلىرىنىڭ ھازىرللانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.
مەزكۇر دوكلاتتا بۇ تەدبىرلەر باراۋەرلىك ۋە تەرەققىيات سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن. ھالبۇكى، مۇستەقىل خەۋەرلەر ۋە خەلقئارالىق باھالاردا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەمگەك كۈچى يۆتكەش، ئائىلىلەرنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ئانا تىل مائارىپىنىڭ قىسقارتىلىشى ھەققىدە ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
«خىتاي كۈندىلىك گېزىتى» نەقىل كەلتۈرگەن بىر سۆزدە: «دەي بىن بۇ پروگراممىلارنىڭ مىليونلىغان كىشىنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرغانلىقىنى تىلغا ئالدى» دېيىلگەن. بۇ سۆز ھۆكۈمەتنىڭ مەيدانىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، مۇستەقىل دەلىللەنگەن بايقاش ئەمەس.
خەلقئارالىق كۆزىتىش
بۇ دوكلات ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ 2022-يىلىدىكى باھالاش دوكلاتىدىن كېيىن ئېلان قىلىندى. ب د ت نىڭ دوكلاتىدا شىنجاڭدىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى ئېيتىلغان ئىدى. خىتاي دائىرىلىرى ئۇ باھالاشنى رەت قىلدى ۋە سىرتقى تەنقىدلەرنى داۋاملىق «تەرەپبازلىق» دەپ تەسۋىرلىمەكتە.
يېڭى «كۆك تاشلىق كىتاب» رەسمىي سانلىق مەلۇماتلار ۋە قانۇنىي رامكا ئارقىلىق شۇ تەنقىدلەرگە جاۋاب بېرىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەندەك قىلىدۇ. ئەمما قولدىكى قىسقىچە مەزمۇن شەرقىي تۈركىستاندىكى تۇتقۇن قىلىش، نازارەت قىلىش، دىنىي كونتروللۇق، ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ۋە مۇستەقىل دەلىللەش زىيارىتىگە ئائىت يادرولۇق تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلماي ئوچۇق قالدۇرغان.
«شەرقىي تۈركىستان پوچتىسى» مۇستەقىل خەۋەر نەشرىياتىدۇر. بارلىق دەۋالار ئۆز مەنبەلىرىگە تەۋە. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندىكى مۇستەقىل دەلىللەش خىزمىتىنى چەكلەپ قويماقتا.
