Сүргүндики һөкүмәт 1990-йиллиқ қозғилаңни хатирилиди вә уни Шәрқий Түркстанниң нөвәттики вәзийәти билән бағлиди.
ВАШИНГТОН — Бейҗиң тәрипидин «Шиҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити (ETGE) ниң йеңидин оттуриға қойған сиясий чақириқлириниң мәркизигә айланди. Мәзкур һөкүмәт чаршәнбә күни 1990-йиллиқ Барин қозғилиңиниң 36 йиллиқини хатириләп, бу вәқини қаршилиқ көрситишниң давамлишиватқан символи дәп тәриплиди вә хәлқара җәмийәтни территорийәниң нөвәттики вәзийәтигә қарита актип һәрикәткә өтүшкә үндиди.
Вашингтонға җайлашқан сүргүндики һөкүмәт хатириләш мунасивити билән елан қилған баянатида, бу қозғилаңниң Шәрқий Түркстанниң заманви тарихидики муһим бир пәйт болуп қалидиғанлиқини, шундақла 1990-йилдики вәқиләрни дөләт сиясәтлиригә қарита тәшкиллик өктичилик ипадиси сүпитидә характериләндүридиғанлиқини билдүрди.
Сүргүндики һөкүмәт Баринни сиясий қаршилиқниң символи дәп тәриплиди
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити Барин қозғилиңини һәм йәрлик вәқә, һәм кәң даирилик сиясий әһмийәткә игә вәқә дәп тәсвирлиди. Баянатқа асасланғанда, бу йиллиқ хатириләш Хитай даирилириниң Шәрқий Түркстанда йүргүзгән сиясәтлиригә қарита тәшкиллик қаршилиқ көрситишниң дәсләпки ипадилинишигә вәкиллик қилиду.
«Қозғилаң хәлқниң әркинлик вә иззәт-һөрмәт тәлипигә вәкиллик қилидиған һәл қилғуч бир пәйт сүпитидә қелип қалиду», деди Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити хатириләш баянатида.
Архип зиярәт қилиш чәклимиси шундақла рәсмий вә ғәйрий рәсмий баянлардики пәрқ сәвәбидин, Барин вәқисигә қарита мустәқил тарихий тәһлилләр йәнила чәклик болуп кәлмәктә. Хитай даирилири тарихтин буян бу вәқини хәвпсизликкә алақидар малиманчилиқ дәп тәсвирләп кәлгән. Сүргүндики гуруппилар вә кишилик һоқуқ паалийәтчилири болса, уни Шәрқий Түркстанда идарә қилиш сиясәтлиригә болған өктичиликкә йилтиз тартқан сиясий мәқсәттики қозғилаң дәп көрсәтмәктә.
Сүргүндики һөкүмәт 1990-йилдики вәқиләр билән давамлишиватқан вәзийәт оттурисида бағлиниш қурди
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити 1990-йиллиқ қозғилаңниң сәвәблири билән мунасивәтлик вәзийәтниң йәнила давамлишиватқанлиқини оттуриға қойди. Тәшкилатниң баянатиға асасланғанда, булар диний паалийәтләргә қоюлған чәклимиләр, мәдәнийәт ипадилиригә болған бесимлар, кеңәйтилгән назарәт ситемиси вә пүткүл Шәрқий Түркстанда хәвпсизликни асас қилған идарә қилиш мехнаизмлириниң давамлиқ қоллинилишини өз ичигә алиду.
Мәзкур тәшкилатниң қаришичә, бу хатирә күнини пәқәт бир тарихий хатириләш дәпла әмәс, бәлки техи һәл қилинмиған сиясий әндишиләрниң бир инкаси дәп чүшиниш керәк. У һөкүмәтләрни, кишилик һоқуқ органлирини вә хәлқаралиқ орунларни дипломатик, қануний вә иқтисадий тәдбирләр арқилиқ арилишишни күчәйтишкә чақирди.
Хитайниң мәйдани вә дәлилләштәки қийинчилиқлар
Хитай әмәлдарлири Шәрқий Түркстандики кишилик һоқуқ дәптәндичилиги әйибләшлирини изчил рәт қилип кәлди һәмдә территорийәдики сиясәтләрниң иқтисадий тәрәққият вә иҗтимаий муқимлиқни нишан қилғанлиқини билдүрүп кәлди. Бейҗиң Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити хатириләш баянатиға қарита ашкара инкас қайтурмиди.
Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити хәлқара җәмийәтни Шәрқий Түркстандики тәрәққиятларға көп тәрәплимилик мас қәдемлик инкас тәләп қилидиған мәсилә сүпитидә муамилә қилишқа үндиди, шундақла һәрқандақ алақә рамкисиниң зөрүр тәркибий қисми сүпитидә җавапкарлиқни сүрүштүрүш вә ташқи назарәтни тәкитлиди.
Шәрқий Түркстан ичидики нөвәттики вәзийәтни мустәқил дәлилләш йәнила қийин болмақта. Чәтъәл таратқулири, мустәқил көзәткۈчиләр вә тәтқиқатчиларниң кириши, Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити баянатида тилға елинған сиясәтләр йолға қоюлған пүткүл мәзгил бойичә чәклимигә учрап кәлди.
«The East Turkistan Post» мустәқил хәвәр агентлиқидур. Барлиқ девалар өз мәнбәлиригә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимилири нәқ мәйдандаки мустәқил дәлилләш хизмитини чәкләп қоймақта.
