Бир истратегийәлик доклат Бейжиңниң тәшвиқат баянлири, нопус қурулмиси вә қануний дәвалириға соал қоймақта.
Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, Хитайниң юмшақ күч тиришчанлиқи, суверенлиқ дәвалири вә нопус сиясити тәкшүрүлгән йеңи бир истратегийәлик доклатниң диққәт маркизидә болуватиду. Бу тәһлил интайин муһим, чүнки у сиясий контроллуқ, кишилик һоқуқ баянлири вә иқтисадий истратегийәни Шәрқий Түркстанниң қануний салаһийитигә аит талаш-тартишлар билән бағлайду.
Исми ашкариланмиған бир юқири дәриҗилик академик вә сиясий истратегийәчигә тәвә дәп қаралған бу доклатта, Хитайниң идарә қилиш шәклини дөләт ичидики мәмурий башқуруш әмәс, бәлки қошувелиш вә ишғалийәт нуқтисидин көрүш керәклиги оттуриға қоюлған. Шундақла, доклатта Б Д Т ниң 2022-йиллиқ кишилик һоқуқ баһалиши вә Хитай дөләт материаллири, җүмлидин «Шинҗаңниң кишилик һоқуқ көк ташлиқ китаби» қатарлиқлар бир-биригә зит баянларниң дәлили сүпитидә тилға елинған.
Суверенлиқ вә қануний дәвалар Доклатта ейтилишичә, Шәрқий Түркстан 1884-йили Чиң империйәси тәрипидин қошувелинған болуп, «Шинҗаң» дегән сөзниң мустәмликичилик мәқситини әкис әттүридиғанлиғи оттуриға қоюлған. Шундақла, доклат 1907-йилдики Гага әһдинамисигә асаслинип, 1949-йиллиқ һакимийәт өзгиришиниң қануний суверенлиқ өтүнүп бериш әмәс, бәлки давамлишиватқан һәрбий ишғалийәт икәнликини дәва қилиду.
Хитай дөләт баянлири 1949-йиллиқ вәқәләрни «тинч йол билән азад қилиш» дәп тәсвирләйду. Доклат бу тәсвирни рәд қилиду вә һакимийәт йөткиштә хәлқниң мақуллуқиниң йоқлуқини ейтиду. Һөҗҗәттә өз тәғдирини өзи бәлгиләш йәрлик хәлқниң давамлишиватқан қануний һоқуқи сүпитидә көрситилгән.
Кишилик һоқуқ вә баян башқуруш Тәһлилниң муһим бир қисми «Шинҗаңниң кишилик һоқуқ көк ташлиқ китаби» ға мәркизләшкән. Доклатта дейилишичә, Бейжиң бу доклатни «муқимлиқ» билән «қануний қоғдаш» ни бир-биригә бағлаш арқыли тонушни башқуруш қорали сүпитидә ишлитиду. Көк ташлиқ китабтин нәқил елинишичә, нөвәттики тәдбирләр «иҗтимоий инақлиқниң капалити» дәп тәсвирләнгән.
Мәзкур доклат болса, бу сиясәтләрниң рәқәмлик хатириләрни өчүрүш вә диний һаятни бастуруш билән мунасивәтлик икәнликини оттуриға қоюп қарши чиқиду. Бу дәвалар һөҗҗәттә ишғал қилинған нопус үстидики техиму кәң контрол қилиш системисиниң бир қисми сүпитидә көрситилгән. Хитай даирилири болса, бу хил сиясәтләрниң қануний икәнликини, муқимлиқ вә тәрәққиятни илгири сүрүшни мәқсәт қилидиғанлиқини тәкитләп кәлмәктә.
Нопус вә мәдәнийәт сиясити Доклатта ейтилишичә, 880 миң 500 дин артуқ бала дөләт башқурушидики мәктәпләргә орунлаштурулған болуп, у йәрдә ана тил вә диний тәрбийәниң тарқитилиши азайтилған. Шундақла, түркий гуруппилар арисидики туғулуш нисбитиниң төвәнлиши Хитайниң ички һөҗҗәтлиридә «тәрбийәләш» вә «өзгәртиш» дәп тәсвирләнгән сиясәтлиригә бағланған.
Һөҗҗәттә бу дәвалар Б Д Т Кишилик һоқуқ алий комиссарлиқ ишханисиниң 2022-йиллиқ баһалиши билән бағлиниду, мәзкур баһалашта Шинҗаңдики хорлуқларниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мүмкинлики ейтилған иди. Хитай әмәлдарлири бу баһалашни рәд қилди вә сиясәтлириниң мәҗбурлаш характерилик икәнликини инкар қилди.
Иқтисадий әһмийити Доклат Шәрқий Түркстанниң Хитай иқтисади вә йәр шарлиқ тәминләш зәнҗириниң маркизи икәнлигини оттуриға қойиду. У йәрдә дейилишичә, бу земин Хитайниң қуруқлуқтики нефт записиниң %30 тин көприкини, тәбиий газ записиниң %34 ни игиләйду, шундақла пахта вә полисиликон тәминләш зәнҗиридә муһим рол ойнайду.
Тәһлилдә дейилишичә, Бейжиңниң юмшақ күч истратегийәси әнә шу иқтисадий мәнпәәтләрни қоғдаш үчүн лайиһәләнгән. Доклатта хәлқараниң бу тәминләш зәнҗиригә тайинип қелишиниң техиму кәң әхлақий вә сиясий мәсилиә пәйда қилидиғанлиғи оттуриға қоюлған. Хитай даирилири бу хил тәсвирни қобул қилмиди вە Шәрқий Түркстанни Хитайниң айрилмас бир қисми дәп тәсвирләшни давамлаштурмақта.
Сиясий әслимә вә қаршилиқ Һөҗҗәт түрк-ислам кимликини сақлап қелишниң бирдинбир йоли сүпитидә мустәқиллиқни көрситиш билән ахирлишиду. Униңда генерал Мәхмут Муһитиниң 1938-йили ейтқанлиғи тилға елинған мундақ бир сөз нәқил елиниду: «Өлүмгә тән бәрсәк болидики, амма кәйнимизгә чекиниш биз үчүн таллаш әмәс.»
Доклатта ейтилишичә, бу җүмлә Шәрқий Түркстан тәрәпдарлири арисидики сиясий әслиминиң маркизий нуқтиси болуп қалмақта. Доклат йәнә хәлқаралиқ җәмийәтни Шәрқий Түркстанни ишғал қилинған земин дәп тонушқа чақириду, Бейжиң бу мәйданни қәтъий рәд қилиду.
Шәрқий Түркстан гезити мустәқил хәвәр нәшриятидур. Барлиқ дәвалар мунасивәтлик мәнбәләргә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярт чәклимлири нәқ мәйданда мустәқіл дәлилләшни чәкләп қоймақта.
