Америка қошма иштатлири хитай хәлқ җумһурийитиниң ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини рәсмий бекиткинигә бәш йил болған болсиму, уйғурлар вә башқа түркий хәлқләр бейҗиң тәрипидин «шинҗаң (йеңи чәк)» дәп атиливатқан, 1949-йили 22-декабирдин башлап хитай контроллуқидики бесивелиңһан дөләт — шәрқий түркистанда системилиқ йоқитишқа дуч кәлмәктә. 2021-Йили 19-январ елан қилиңһан бу қарар хәлқаралиқ қанун тилини вә етирап қилишни юқири көтүрди, әмма өзи бекиткән ирқий қирғинчилиқни тохтиталмиди.
«Мән хитай хәлқ җумһурийитиниң шинҗаңда уйғур мусулманлирини, шундақла башқа миллий вә диний аз санлиқ гуруппа әзалирини нишан қилған ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини бекиттим.» — америка ташқи ишлар министири майк помпео, 2021-йили 19-январ
Сиясий мәнбәси ениқ болған ирқий қирғинчилиқ
Хитайниң уйғурлар вә башқа түркий хәлқләргә қаратқан давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири 2014-йили 23-май башлаңһан болуп, у чағда хитай һөкүмити «террорлуққа қарши хәлқ уруши» яки «террорлуққа қаттиқ зәрбә бериш сәпәрвәрлики» дәп аталған һәрикитини қозғиған иди. Бу давамлишиватқан, дөләт контроллуқидики һәрикәт кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий нопус контрол қилиш тәдбирлирини һәмдә шәрқий түркистанниң йәрлик хәлқлири, мәдәнийити вә кимликини системилиқ йоқитишқа башламчилиқ қилмақта вә изчил давамлаштурмақта.
Милйонлиған уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түркий хәлқләр бу системиниң ичигә сөрәп кирилди. Хәлқаралиқ тәкшүрүшләрниң күчийишигә әгишип, хитай дөлити чоң типтики лагерларниң көрүнүшчанлиқини төвәнлитип, җаза лагерлирини түрмиләргә, «әмгәк күчлирини йөткәш пиланлири»ға вә даимий мәмурий һәм әдлийәлик контроллуққа айландурди.
Кәң көләмлик тутқун қилиш
2019- Йили майда америка дөләт мудапиә министирлиқи 3 милйоңһа йәткән уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түркий хәлқләрниң җаза лагерлириға әвәтилгәнликини билдүргән. 2020-Йили сентәбирдә, хитай өзи елан қилған ақ ташлиқ китабида, 2014-йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқта йилиға 1.29 милйон адәмниң өзи «кәспий тәрбийәләш» аппаратлири дәп ативалған орунлардин өткәнликини дәва қилған; бу сүрәт тәхминән 8 милйон кишиниң шу мәзгилдә тутқун қилиңһанлиқини яки мәҗбурий идийәви тәрбийәгә учриғанлиқини көрситип бериду.
Хитайниң өзиниң әдлийәлик санлиқ мәлуматлири ирқий қирғинчилиқниң сот мәһкимилири арқилиқ қандақ қилип системилаштурулғанлиқини техиму ениқ көрситип бериду. Хитай рәсмий әдлийә санлиқ мәлуматлириға асаслаңһанда, кәм дегәндә 578,500 уйғур вә башқа түркий хәлқләр муддәтсиз қамақ җазасиғичә болған түрмә җазалириға һөкүм қилиңһан. Гәрчә шәрқий түркистанниң нопуси хитай контроллуқидики барлиқ районларниң икки пирсәнтигә йәтмисиму, әмма бу һөкүмләр барлиқ хитай контроллуқидики террорийәләрдики түрмә нопусиниң селиштурмисиз дәриҗидики зор қисмини тәшкил қилиду; бу бир пүтүн хәлқниң системилиқ һалда җинайәтчигә чиқирилғанлиқини ашкарилап бериду.
Санаәт көлимидики мәҗбурий әмгәк
Мәҗбурий әмгәк хитайниң ирқий қирғинчилиқиниң мәркизий түврүкидур. Һөкүмәтләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин нәқил кәлтүрүлгән тәтқиқатлар кәм дегәндә 3 милйон уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң мәҗбурий әмгәк пилани астида йөткәлгәнликини көрсәтмәктә. Тутқунлар вә сабиқ мәһбуслар мәҗбурий һалда шәрқий түркистан ичи вә сиртидики завутларға, фермиларға вә санаәт районлириға орунлаштурулмақта.
Бу әмгәк системилири йәр шари тәминләш зәнҗиригә четишлиқ. Тәкшүрүшләр буларни пахта, шохла, електрон мәһсулатлири вә қайта һасил болидиған енергийә запчаслири билән бағлинишлиқ икәнликини испатлиған болуп, бу хәлқара базарларға мәҗбурлашни сиңдүрүвәткән вә җавабкарлиқни сүрүштүрүшни мурәккәпләштүрүвәткән.
Нопусни йоқитиш вә аилиләрни парчилаш
Хитай йәнә уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң биологийәлик вә иҗтимаий җәһиттә көпийишини зәрбә нишани қилди. Аяллар мәҗбурий туғмас қилиш, мәҗбурий бала чүшүрүш вә таҗавуз характерлик туғут чәкләш тәдбирлиригә дуч кәлди; бу шәрқий түркистан миқясида туғулуш нисбитиниң кәскин төвәнлишини кәлтүрүп чиқарди.
Бир милйоңһа йеқин уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң балилири мәҗбурий һалда аилилиридин айриветилип, дөләт башқурушидики ятақлиқ мәктәпләргә вә аппаратларға орунлаштурулди; у йәрләрдә уйғур тилини ишлитиш вә исламий паалийәтләр чәкләнгән яки пүтүнләй мәни қилиңһан. Бу сиясәтләр «ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси»ниң 2-мадда (ә) тармақ маддисидики қоғдилидиған бир гуруппиниң балилирини мәҗбурий йөткәшни мәни қилидиған бәлгилимиләргә чүшиду.
Мәдәнийәт вә диний қирғинчилиқ
Җисманий зулумға мәдәнийәт вә диний қирғинчилиқ һәмраһ болмақта. Сүний һәмраһ тәсвирлири вә нәқ мәйдан тәкшүрүшлири шәрқий түркистандики кәм дегәндә 16,000 мәсчит вә башқа диний, мәдәнийәт орунлириниң 2017-йилидин башлап хитай даирилири тәрипидин вәйран қилиңһанлиқини, зияңһа учритилғанлиқини яки өзгәртиветилгәнликини көрсәтмәктә. Қәбристанлиқлар, мазарлар вә тарихий мәһәллиләрму йоқитилди.
Уйғур язғучилири, алимлири, диний затлири, сәнәткарлири вә җәмийәт әрбаблири түрмиләргә ташланди яки ғайиб қилинди; бу мәдәнийәт, етиқад вә коллектип әслиминиң әвладтин-әвладқа давамлишишини үзүп ташлиди.
Бәдән органлири үчүн өлтүрүш вә тиббий кеңәймичилик
Орган әткәсчилики үчүн системилиқ өлтүрүш һәққидики дәлил-испатларму оттуриға чиқти. Хитай тәһлилчиси вә әза әткәсчилики тәтқиқатчиси етан гутман 2024-йили америка парламентида бәргән гуваһлиқ сөзидә, қолдики дәлилләрниң 2014-йилидин башлап һәр йили 25,000 дин 50,000 ғичә уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң әза елиш мәқситидә өлтүрүлүватқанлиқини көрситидиғанлиқини билдүрүп, бу қилмишни санаәтләшкән вә дөләт тәрипидин қоллаңһан дәп тәсвирлиди.
2025- Йили хитай һөкүмити шәрқий түркистандики әза елиш мәркәзлириниң санини үч һәссә көпәйтиш пиланини елан қилди; ихтиярий әза бериш системиси болмиған вә бесивелиңһан территорийәдики кәң көләмлик тутқун қилиш ул әслиһәлири түпәйли, бу һәрикәт тиббий әхлақшунаслар вә кишилик һоқуқ гуруппилирини әндишигә салди.
Иҗра қилинмиған етирап қилиш
2021-Йилидин башлап, он нәччә дөләт парламенти хитайниң қилмишлирини ирқий қирғинчилиқ яки инсанийәткә қарши җинайәт дәп етирап қилди һәмдә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға әза 51 дөләт рәсмий әйибләш баянати елан қилди. Әмма һечқандақ мәҗбурлаш күчигә игә хәлқаралиқ иҗра қилиш механизми көрүлмиди.
2022- Йили авғустта, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарлиқ ишханиси бир баһалаш доклати елан қилип, хитайниң шәрқий түркистандики қилмишлириниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинликини хуласилиди. Доклатта қалаймиқан тутқун қилиш, қийнаш, җинсий зораванлиқ, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий нопус контрол қилиш тәдбирлири вә балиларни аилисидин айриветиш һәққидә ишәнчлик дәлилләр тепилди. Шундин буян һечқандақ әгишип келидиған тәкшүрүш яки җавабкарлиқни сүрүштүрүш механизми қурулуп бақмиди.
«Уйғур вә башқа асаслиқи мусулман гуруппиларниң әзалирини халиғанчә вә кәмситиш характерлик тутқун қилиш даириси… Хәлқаралиқ җинайәт, җумлидин инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин.» — бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарлиқ ишханиси, баһалаш доклати (2022-йили 31-авғуст)
Тохтимиди, бәлки қайта тәшкилләнди
Мустәқил баһалашлар ирқий қирғинчилиқниң техи ахирлашмайватқанлиқини җәзмләштүрмәктә. Америка парламенти хитай ишлири иҗраийә комитети 2025-йиллиқ доклатида, хитай даирилириниң ирқий қирғинчилиқ ул әслиһәлирини чеқип ташлиғанлиқини әмәс, бәлки қайта тәшкиллигәнликини, лагерларни түрмиләргә, мәҗбурий әмгәк системилириға, мәҗбурий нопус контрол қилиш вә омумийүзлүк назарәт қилишқа айландурғанлиқини хуласилиди.
«Лагерларниң йоқилиши вәзийәтниң юмшиғанлиқини билдүрмәйду; у пәқәт аппаратниң маслишишини әкс әттүриду.» — америка парламенти хитай ишлири иҗраийә комитети, 2025-йиллиқ доклат
2025- Йили декабирда, «Гәноcидә Ватч» (ирқий қирғинчилиқни көзитиш тәшкилати) йеңи җиддий агаһландуруш елан қилип, хитайниң шәрқий түркистанда уйғурлар вә башқа түркий хәлқләргә қаратқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини давамлаштуруватқанлиқини билдүрди.
«Кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий туғут чәкләш сиясәтлири вә балиларниң кәң көләмдә айриветилишиниң давамлишиши хәлқаралиқ тосуш күчиниң мәғлубийитини әкс әттүриду.» — Гәноcидә Ватч, җиддий агаһландуруш (2025-йили декабир)
Җавабкарлиқниң кәмчил болуши
Хәлқара қанун бойичә җавабкарлиқни сүрүштүрүш тиришчанлиқлири тохтап қалди. Шәрқий түркистан сүргүнди һөкүмити вә шәрқий түркистан миллий ойғиниш һәрикити хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисигә уйғур вә башқа түркий хәлқләргә қарши садир қилиңһан җинайәтләрни тәкшүрүшни тәләп қилип рәсмий әрз сунди. Аракан үлгиси қануний йолиниң барлиқини көрсәткән болсиму, һечқандақ һөкүмәт бу әрзни рәсмий қоллимиди вә сот мәһкимиси һечқандақ тәдбир қолланмиди.
Сүргүндики тәшкилатлар қануний механизмларниң мәвҗутлуқини, әмма сиясий җәһәттин тосуп қоюлғанлиқини, буниң хитай вә униң рәһбәрлириниң җазасиз қелишиға йол ачқанлиқини оттуриға қоймақта.
Немә үчүн ирқий қирғинчилиқ давамлишиду?
Шәрқий түркистан сүргүндики рәһбәрлири ирқий қирғинчилиқниң давамлишишидики түп сәвәбниң — хитай таҗавузчилиқи вә көчмәнләр мустәмликичиликиниң — һәл қилинмиғанлиқида икәнликини тәкитлимәктә. Шәрқий түркистан сүргүн һөкүмитиниң баш министири абдуләһәт нур 1-январдики йеңи йиллиқ нутқида, хәлқара органларниң ирқий қирғинчилиқ дәлиллирини етирап қилип келиватқан болсиму, әмма мустәмликичиликни түгитиш сиясий мәсилисидин өзини қачуруватқанлиқини ейтти.
«Мустәмликичиликни түгитип, шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини әслигә кәлтүрмәй туруп, хәлқимизниң әркинликини, кишилик һоқуқини яки мәвҗутлуқини қоғдашниң имканийити йоқ.» — абдуләһәт нур, шәрқий түркистан сүргүнди һөкүмитиниң баш министири
Бәш йил!
Ирқий қирғинчилиқ етирап қилинип бәш йилдиму, уйғурлар вә башқа түркий хәлқләр дуч келиватқан әһвалда түптин өзгириш болмиди. Кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, бала чүшүрүш, туғмас қилиш, мәдәнийәт қирғинчилиқи вә орган үчүн өлтүрүш қилмишлири давамлашмақта, қаттиқ назарәт қилиниш болса күндилик турмушниң бирқисмиға айлинип кәтти.
Пакитлар шуни көрситип бәрдики, әмәлий иҗра қилиш болмиған әһвалда «ирқий қирғинчилиқ» дәп атап қоюш уни тохтиталмайду. Етирап қилиш җавабкарлиққа тартиш вә мустәмликичилик контроллуқини бикар қилиш билән маслашқандила андин хитайниң уйғурлар вә башқа түркий хәлқләргә қаратқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири ахирлишиду.
