Архив материяллири Шәрқий Түркстандаки түркий идарә қилиш қурулмилирини вә икки қетимлиқ рәсмий мустәқиллиқ хитабнамисиниң излирини көрситип бәрди.
ВАШИНГТОН — Тарихий һөҗҗәтләр вә архив мәнбәлиригә асасланғанда, Бейҗиң тәрипидин ‘Шинҗаң (Йеңи Земин)’ дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, изчил давамлашқан түркий сиясий гәвдиләр вә 20-әсирдә қурулған икки рәсмий җумһурийәт арқилиқ мустәқил дөләтчилик тарихиға игә.
Тарихий хатириләр Совет Иттипақи, Хитай Гоминдаң һөкүмити вә сүргүндики һөкүмәт архивлиридин елинған. Бу хатириләр Хитай мәмурий алақисидин илгирики идарә қилиш қурулмилирини из қоғлап тәкшүриду. Шундақла, сиртқи һәрбий бесим астида йимирилгән қисқа өмүрлүк икки җумһурийәт һөкүмитигичә созулиду.
Түркий дөләтләр Хитай билән алақә қилиштин илгири бу земинни башқурған
Тарихий хатириләр Шәрқий Түркстанни мустәқил түркий дөләтләрниң мәркизи дәп көрситиду. Булар Һон Империяси, Кушан Империяси, Түрк Қағанлиқи, Уйғур Қағанлиқи, Қара-Ханийлар дөлити вә Йәркәнт Ханлиқини өз ичигә алиду. Һөҗҗәтләр Уйғур сиясий иттипақиниң 6-әсирдә барлиққа кәлгәнлигини көрситиду. Архив мәнбәлири Оттура Асиядики түркий мәвҗудлуқниң нәччә миң йиллиق тарихқа игә икәнлигини хатирилигән.
Архив мәнбәлиридә қедимки әскәртилишичә, Чиән сепили тарихта Хитай башқурушидики территорияниң чеграси болған. Сепилниң сиртидики йәрләр түркий сиясий қурулмилири астида айрим башқурулған. Тарихий баянлар Шәрқий Түркстанни Хитай башқурушидики территорияләрдин пәрқләндуридиған алаһидә тил, мәдәнийәт вә сиясий ташкилатларни тәсвирләйду.
Тарихий хатириләргә асасланғанда, Манҗу Чиң сулалиси 1759-жили Шәрқий Түркстанға таҗавуз қилған. Буниңдин кейин бир әсирдин көпрәк вақит давамлашқан қаршилиқ көрситиш һәрикәтлири хатириләнгән. Қолдики материялларда 1759-жилидин 1863-жилиғичә болған арилиқта 42 қетимлиқ қозғилаң тизимға елинған.
1865-жили, рәһбәр Яқуб Бәг Шәрқий Түркстан дөлитини қуруған, бу дөләт бәзи мәнбәләрдә ‘Қәшқәрия’ дәпму атилиду. У 1877-жилидики Чиң сулалисиниң һәрбий йүрүшигичә мустәқиллигини сақлап қалған. Чиң даирилири кейин 1884-жили бу территорияни рәсмий һалда ‘Шинҗаң өлкиси’ қилип қошувалған. Тарихчилар ‘Йеңи Земин’ дәп тәрҗимә қилинидиған ‘Шинҗаң’ намини бу территорияниң илгирики айрим мәмурий орниниң етирап қилиниши дәп көрситиду.
20-әсирдә икки рәсмий җумһурийәт җакарланған
1911-жили Манҗу һөкүмранлиқи йимирилгәндин кейин, түркий рәһбәрләр 1933-жили 12-ноябрь Қәшқәрни мәркәز қилған Биринчи Шәрқий Түркстан Җумһурийитини җакарланған. Дөләт хатирилири җумһурийәтниң асасий қанун, даимий қошун вә мустәқил пул тәсиس қилғанлиқини көрситиду.
Архив мәнбәлиридә нәқил кәлтүрүлгән тарихий һөҗҗәтләргә асасланғанда: ‘1933-жили 12-ноябрь, 20 миңдин артуқ киши җәм болуп, Шәрқий Түркстан Ислам Җумһурийити сүпитидә мустәқиллиқни рәсмий җакарланған’.
Җумһурийәт тәхминән алтә ай мәвҗуд болған. Хитай Гоминдаң қошунлири Совет Иттипақиниң ярдими билән 1934-жили 16-апрель уни ағдуруп ташлиған. Хатириләрдә Сабит Дамолла Абдулбақиниң баш министир болғанлиқи, Президент Хоҗа Ниязниң рәһбәрлигидә хизмәт қилғанлиқи көрситилгән.
Он йилдин кейин иккинчи қетимлиқ хитабнамә елан қилинған. Иккинчи Шәрқий Түркстан Җумһурийити 1944-жили 12-ноябрь мустәқиллиқ җакарланған, мәмурий мәркизи Ғулҗа (Йиниң дәпму атилиду) болған. Һөҗҗәтләрдә җумһурийәтниң Миллий Армиясиниң тәхминән 40 миң әскәргә йәткәнлиги хатириләнгән. Шәрқий Түркстан Миллий Азадлиқ Ташкилати Әлихан Төрәни президентлиққа, Абдукерим Аббасовни ички ишлар министирилиққа таллиған.
1949-жилидики қошувелиш иккинчи җумһурийәтниң паалийитини ахирлаштурған
Иккинчи җумһурийәтниң мәвҗудлуқи хатириләнгән әһваллар астида ахирлашқан. Президент, ташқи ишлар министири вә һәрбий қоманданларни өз ичигә алған йуқири дәриҗилик рәһбәрлик қатлими 1949-жили 24-август Москваға қарап йолға чиққан. Совет архив хатирилиридә айропланниң Иркутск әтрапида чүшүп кәткәнлиги, айропландаки барлиқ 14 нәпәр йуқири дәриҗилик әмәлдарниң қаза қилғанлиги мәлум қилинған.
1949-жили 22-декабрьға кәлгәндә, Шәрқий Түркстан Миллий Армия қисимлири Хитай Хәлқ Азадлиқ Армиясигә қошуветилгән. 1949-жилидики нопус хатирилири бу территория нопусиниң 90 пирсенттин артуқини түркий хәлқләр тәшкил қилидиғанлиқини, Хитай нопусиниң 5 пирсенттин төвән икәнлигини пүткән.
Мәхпийлики ечиветилгән Совет архив хатирилири шуни көрситидуки, Иосиф Сталин 1949-жили Мао Цзэдуңға дөләт тәрипидин қоллинидиған олтурақлаштуруш сиясәтлирини йолға қойушни тәвсийә қилған. Бу сиясәтләр Шәрқий Түркстандаки Хитай нопусини 5 пирсенттин 30 пирсентлик нишанға йәткۈзүшни мәқсәт қилған. Тарихий баянларда Хитай Коммунистик Партиясиниң дәсләпки өз тәғдирини өзи бәлгиләш вәдилириниң қошувелиштин кейин әмәлгә ашурулмиғанлиги ейтилған.
Хитай һөкۈмиتниң мәйдани вә архив зиярәт чәклимилири
Хитай һөкۈмити рәсмий һөҗҗәтләрдә 1884-жили Чиң сулалиси қошувалғандин буян Шәрқий Түркстанни изчил башқуруп келиватқанлиқини тәкитләйду. Даириләр Шинҗаң Уйғур Автоном Районини Хитайниң айрилмас бир қисми дәп тәсвирләйду. Улар 1949-жилидин буянқи идарә қилишни хәвпсизлик вә тәрәққият нишаниға хизмәт қилиду дәп қарайду. Рәсмий Хитай хатирилири 1949-жилидики қошувелишни айрим мустәқил сиясий гәвдини бесивелиш әмәс, бәлки қанунлуқ ички җәһәттин мустәһкәмләш дәп көрситиду.
Мустәқил тәдқиқатчилар Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимилириниң 1949-жилидин бурунқи идарә қилиш һөҗҗәтлирини әтраплиқ дәлилләшни қийинлаштуруватқанлиқини мәлум қилди. Совет Иттипақи, Хитай һөкۈмити вә сүргүндики һөкүмәт архивлири йәнила тарихий анализ үчүн ишлитилидиған асаслиқ мәнбәләр болуп қалмақта.
Вашингтонға җайлашқан Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити өзиниң елан қилинған сиясий мәйданида, нөвәттиكى мәмурий орунлаштурушларниң 1949-жилидики мустәқيل дөләтни бесивелиштин кейин шәкилләнгән әндизиләрниң давами икәнлигини билдүрмәктە.
«The East Turkistan Post» мустәқил хәвәр агентлиқидур. Барлиқ дәвалар өз мәнбәлиригә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклимилири нәқ мәйдандаки мустәқيل дәлилләш хизмитини чәкләп қоймақта.
