Хуласә: Сүргүндики рәһбәр Әхмәт Игәмбәрди нәччә اون йиллиқ сиясий вә әдәбий паалийәтлиридин кейин Австралиядә аләмдин өтти.
The East Turkistan Post тәрипидин | 20-Апрель, 2026
АДЕЛАИД — Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркستان көзгә көрүнгән бир سүргүндики сиясий әрбабидин айрилди. Шәрқий Түркستان Сүргүндики Һөкүмитиниң (ШТСФҺ) қурғучи пирезиденти Әхмәт Игәмбәрди 2026-йيلي 20-апрель Австралияниң Аделаид шәһиридә 89 йешида вапат болди. ШТСФҺ рәсмий байанат елан қилип униң вапатини муәййәнләштүрди, бу униң муһаҗирәттики сиясий тәшкилләш вә дәва паاлийәтлиридики нәччә اون йиллиқ мусаписиниң ахиرليشىشىدۇر.
ШТСФҺ Игәмбәрдиниң дүшәнбә күни сәһәрдә вапат болғанлиқини биلدүрدى. Нөвәттики ШТСФҺ пирезиденти Доктор Мәмтиمين Аلا بۇ خәвәрنى елан قىلىپ، Игәмбәрдиниң рәһбәрлиكىنى вә чәтәلدىكى Шәрқий Түрكستانلىقلار ئارىسىدىكى سىياسىي سәпәрۋەرلىككە قوشقان تۆһپىلىرىنى تىلغا ئالدى.
Игәмбәрди ШТСФҺ 2004-йيلي Вашингтон ДК да қуرۇلغانдин كېيىن تۇنجى نۆۋەتلىك پىرېزىدېنت بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. ئۇ 2015-يىلىغىچە بۇ ۋەزىپىنى داۋاملاشتۇرغان. ШТСФҺ ئۇنى تەشكىلات تارىخىدىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن پىرېزىدېنت دەپ تەسىۋىرلىدى.
Балилиق дәври، түрмә һаяти вә Шәрқий Түрكستاندىن ئايرىلىشى
1937-йىلى 4-апрель Бәшбаليقتا تۇغۇلغان Игәмбәрди Үرۈمچىدە، كېيىن ئۆزبېكىستاننىڭ تاشكېنت шәһىرىдә ئوقۇغان. ئۇ ئوقۇتقۇچى ۋە مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن، شۇنداقلا «تارىم» ۋە «مىراس» قاتارلىق ئەدەبىي ژۇرناللاردا تەھرىرلىك قىلغان؛ ШТСФҺ بۇ ژۇرناللارنى مەدەنىيەت ئىپادىلەش سۇپىسى دەپ تەسىۋىرلىدى.
ШТСФҺ نىڭ بايابلىرىغا قارىغاندا، 1969-йىلى خىتاي دائىرىلىرى ئۇنى «ئەكسىيەتچى» ۋە «يەرلىك مىللەتچى» دەپ ئەيىبلىگەن. تەشكىلات ئۇنىڭ ئون يىل تۈرمىدە ياتقانلىقىنى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغانلىقىنى بىلدۈردى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ دېلوغا ئالاقىدار خاتىرىلىرى خەۋەر ئېلان قىلىنغان ۋاقىتتا مۇستەقىل دەلىللەنمىدى.
1979-йىلى قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن، Игәмбәрди قىسقا مۇددەت تەھرىرلىك خىزمىتىگە قايتقان. ئاندىن 1985-يىلى ئاۋسترالىيەگە كەتكەن ۋە قالغان ئۆمرىنى شۇ يەردە ئۆتكۈزگەن.
Муһаҗирәттики сиясий تەشكىللىنىش вә ШТСФҺ نىڭ قۇرۇلۇشى
Аделаид шәһىرىдә Игәмбәрدي 1992-يىلى ئاۋسترالىيە شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنى قۇرغان. ШТСФҺ نىڭ باياناتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ تەشكىلات تىل مائارىپى، مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى ۋە پاناھلىق تىلىگۈچىلەرگە ياردەم بېرىشكە ئەھمىيەت بەرگەن.
شۇ يىلى ئۇ ئىستانبۇلدا شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيىنى چاقىرغان ۋە 1997-يىلىغىچە قۇرغۇچى رەئىس بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. بۇ تىرىشچانلىقلار كېيىنچە خەلقارالاشقان مۇھاجىرەت سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۆھپە قوشقان.
ئۇنىڭ 2004-يىلى ШТСФҺ نىڭ قۇرغۇچى پىرېزىدېنتى بولۇپ سايلىنىشى سۈرگۈندىكى توپلۇقلار ئارىسىدىكى سىياسىي تەشكىللەش تىرىشچانلىقىنى رەسمىيلەشتۈرگەن. Доктор Аلا Игәмбәрдиниң مۇستەقىللىقنى ئىزچىل تۈردە تەشكىلات خىزمىتىنىڭ مەركىزىي نىشانى قىلغانلىقىنى تەكىتلىدى.
Әдәбий әсәрлири вә كېيىنكى ئەۋلادلارغا بولغان تەسىرى
Игәмбәрدي يەنە ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى بىلەنمۇ تونۇلغان بولۇپ، تۈركچە، قازاقچە، رۇسچە ۋە ئىنگلىزچە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان. ئۇنىڭ يازمىلىرى شەرقىي تۈركىستانغا ئالاقىدار تارىخىي بايانلار ۋە سىياسىي قاراشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
ئۇنىڭ ئېلان قىلىنغان ئەسەرلىرى ئارىسىدا «شەرقىي تۈركىستان: تۈرك دۇنياسىنىڭ قاناۋاتقان يارىسى» ۋە «شەرقىي تۈركىستان ۋە مىللىي مۇستەقىللىق» قاتارلىقلار بار. ШТСФҺ مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ تەرجىمىھالىدا خىتاي باشقۇرۇشى ئاستىدىكى كەچمىشلىرى ۋە كېيىنكى سۈرگۈن ھاياتى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.
Доكتور Аلا ШТСФҺ نىڭ باياناتىدا ئۇنىڭ ياش پائالىيەتچىلەرگە بولغان تەسىرىنى تەسىۋىرلىدى.
«U маңа، вә бир әвлат Шәрқий Түрكستانлиқларға шуни өгәттики، вәтинимиз үчүн күрәш қилиш қолайлиқ мәсилиси әмәс، бәлки виҗдан мәсилисидур،» деди Доктор Ала.
ШТСФҺ Игәмбәрдиниң тәхминән قىرىق يىل ياشىغان ئادېلايد шәһىرىدىكى جامائەت ئىشلىرىدا ئىزچىل ئاكتىپ بولغانلىقىنى بىلدۈردى.
ШТСФҺ тәзийә биلدۈردى؛ خىتايدىن باياننات چىقمىدى
ШТСФҺ ئۇنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ۋە پۈتكۈل دۇنيادىكى شەرقىي تۈركىستان جەمئىيەتلىرىگە تەزىيە بىلدۈردى. تەشكىلات نۆۋەتتەكى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئۇنىڭ دەۋرىدە باشلانغان تەشەببۇسلارنى داۋاملاشتۇرۇش نىيىتىدە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.
خەۋەر ئېلان قىلىنغان ۋاقىتتىچە خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئىگەمبەردىنىڭ ۋاپاتىغا ئالاقىدار ھېچقانداق رەسمىي بايانات ئېلان قىلىنمىدى.
The East Turkistan Post мустәқил бир хәвәр агентлиқидур. Барлиق дәвалар өз мәнбәлиригә تايىنىپ بېرىلدى. ئىگەمبەردىنىڭ تۈرمە ھاياتىغا ئالاقىدار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خاتىرىلىرى بۇ خەۋەر ئۈچۈن مۇستەقىل دەلىللەنمىدى.
