Сүргүндики һөкүмәт Хитайниң Б Д Т дики мәвқисиниң Шәрқий Түркстанда хатириләнгән диний чәклымиләр билән зит икәнлигини ейтмақта.
ВАШИНГТОН — Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан йеңи бир талаш-тартишниң маркизигә айланди. Шәрқий Түркстан Сүргүндики Һөкүмити (Ш Т С Ҳ) Хитайниң хәлқаралиқ Исламофобиягә қарши туруш күнигә қатнашқанлиқини тәнқид қилди. Мәзкур гуруппа Бейжиңниң Бирләшкән Дөләтләр Тәшкилатидики мәвқисиниң, мәзкур территрийәдики мусулман җәмийәтлиригә тәсир көрситиватқан вә хатириләнгән диний паалийәт чәклымилири билән зит икәнлигини билдۈрди.
Хитай 15-мартни хәлқаралиқ Исламофобиягә қарши туруш күни қилип бәлгиләш һәққидики қарарни қоллиған 100 дин артуқ Б Д Т әза дөлитигә қошулди. Хитай вәкиллири бу тәшәббусни диний кәң қорсақлиқни илгири сүрүш тиришчанлиқиниң бир қисми дәп тәсвирлиди. Дөләт таратқулири Хитайниң дөләт ичидики сиясәтлирини иҗтимоий инақлиқ вә муқимлиққа төһпә қошуватиду дәп тәшвиق қилди.
Ш Т С Ҳ рәсмий байанатларниң хатириләнгән чәклымиләр билән зит икәнлигини ейтмақта Ш Т С Ҳ Хитайниң байанатлириниң хәлқаралиқ тәдқиқатчилар вә кишилик һоқуق тәшкилатлириниң байқашлириға мас кәлмәйдиғанлиқини билдۈрди. У байқашлар Шәрқий Түркстандики диний ипадиләш җәһәттики чәклымиләрни һөҗҗәтләштүргән. Мәзкур гуруппа мәсчитләрниң тақилиши, чеқилиши, диний тәрбийәниң чәклигини вә мусулман нопусини нишан қилған назарәт қилиш тәдбирлири тәсвирләнгән доклатларни нәқил кәلتۈрди.
Ш Т С Ҳ өзиниң байанатида: «Хитайниң хәлқаралиқ Исламофобиягә аит тәшәббусларға қатнишиши, униң мусулман җәмийәтлиригә қаратқан дөләт ичи сиясәтлиригә қаршидур» деدى.
Буниңдин башқа, чеқилған мәсчитләрниң көлими вә тутқун қилинғанларниң сани һәққидики мөлчерләр мәнбәләргә қарап пәрқлик болмақта. Тәдқиқат аппаратлири вә таратқуларниң тәкшүрүшлири диний ул-әслиһәләрдә кәң көләмлик өзгиришләрниң болғанлиқини хәвәр қилди. Амма, ениқ санларни мустәқил дәлилләш йәнила қийин болмақта. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклымилири нәқ мәйданда испатлашни чәкләп қоймақта.
Сүргүндики гуруппа техиму кәң диний вә иҗтимоий сиясәтләрни тилға алди Ш Т С Ҳ йәнә Уйғурлар вә башқа йәрлик мусулман җәмийәтлиригә тәсир көрситиватқан сиясәтләрниң аилиләрни парчилаш, нопус контрол қилиш тәдбирлири вә узун муддәтлик тутқун қилишни өз ичигә алидиғанлиқини байан қилدى. Бу дәвалар бир қанчә хәлқаралиқ тәдқиқат органлири вә кишилик һоқуق тәшкилатлири елан қилған байқашлар билән мас келиду. У гуруппилар Шәрқий Түркстандики мәҗбурлаш характерилик идарә қилиш тәҗрибилиригә болған әндишилиرىни оттуриға қойған иди.
Буниңға селиштурғанда, Хитай даирилири хорлаш һәққидики барлиق әйибләшләрни изчил рәд қилип кәлмәктә. Әмәлдарлар Шәрқий Түркстандики тәдбирләрниң әсәбийликкә қарши туруш, намратлиقни азайтиш вә тәрәққиятни илгири сүрүш үчүн икәнлигини дәва қилмақта. Улар кәспий тәрбийәләш пирограммилири вә бихәтәрлик сиясәтлириниң дөләт қануниға уйғун икәнлигини тәкитләмәктە.
Ш Т С Ҳ мусулман дөләтлиرىنى Хитайниң Б Д Т дики ролини тәкшүрүшкә чақирди Ш Т С Ҳ һөкүмәтләрни вә хәлқаралиқ органларни Хитайниң йәр шарлиқ характерилик кәмситишкә қарши туруш тәшәббуслиридики ролиға баһа беришкә чақирди. У мәзкур баһалашниң арқа көрүнүши сүпитидә Шәрқий Түркстан ичидики хәвәр қилинған әһвалларни алаһидә көрсәтти. Буниңдин башқа, мәзкур гуруппа мусулман нопуси көп әза дөләтләрни, уларниң Б Д Т дики дипломатик мәвқиси билән нәқ мәйданда хатириләнгән тәрәққиятлар оттуриسيدىكى маслишишчанлиقنى тәкшүрүп беришкә үндиди.
Шәрқий Түркстанда нөвәттики әһвалларни мустәқил дәлилләш йәнила чәклик болмақта. Чәтъәллик мухбирлар вә көзәтچиләр пүтүн территрийәдә давамлиқ зиярәт чәклымигә дуч кәлмәктە.
Шәрқий Түркстан гезити мустәқил хәвәр нәшриятидур. Барлиق дәвалар мунасивәтлик мәнбәләргә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярәт чәклымилири нәқ мәйданда мустәқил дәлилләшни чәкләп қоймақта.
