Шәрқий Түркистан Сүргүн Һөкүмити (ӘТГӘ) Хитай билән Сомалиниң Сомалиландниң мустәқиллиқини рәт қилған бирләшмә дипломатик баянатидин кейин, Сомалиланд билән һәмдәм болидиғанлиқини билдүрди. Сүргүнди Һөкүмити бу күнсери күчийиватқан мунасивәтниң Шәрқий Түркистанни өз ичигә алған өз тәқдирини өзи бәлгиләш һәрикәтлиригә тәсир көрситиватқан техиму кәң даирилик хәлқаралиқ әндизини әкс әттүридиғанлиқини ейтти; Бейҗиң тәрипидин «ШинҖаң (йеңи чегра)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркистан 1949-йилидин буян Хитай һөкүмранлиқи астидики бесивелиңһан бир Дөләттур.
Бу инкас 12-январ күни Хитай ташқи ишлар министири Ваң Йи билән Сомали ташқи ишлар вә хәлқара һәмкарлиқ министири Абдисалам Абди әли оттурисидики телефон сөһбитидин кейин оттуриға чиқти. Телефон сөһбитидин кейин елан қилиңһан бирләшмә баянатта, икки һөкүмәт өзлириниң «ядролуқ мәнпәәтлири»дә өзара қоллайдиғанлиқини қайта тәкитлиди.
«Хитай Сомалиландниң Сомалиниң айрилмас бир қисми икәнликини тәкитләп, Сомалиниң земин пүтүнликини қәтий қоллайдиғанлиқини йәнә бир қетим билдүрди; Сомали болса хитайниң ‹бир хитай› пиринсипиға, дөләтни қайта бирликкә кәлтүрүш үчүн қиливатқан барлиқ тиришчанлиқлириға вә Бирләшкән Дөләтләр Тәшкилати омумий кеңишиниң 2758-номурлуқ қарарнамисиниң нопузиға болған тәврәнмәс қоллишини қайта тәкитлиди.» — Хитай-Сомали бирләшмә баянати, 12-январ
Хитай-Сомали баянати вә мустәқиллиққа қарши туруш
Баянатқа асаслаңһанда, икки тәрәп сиясий ишәнчни чоңқурлаштуруш һәмдә сода, тәрәққият ярдими, хәлқаралиқ алақә вә көп тәрәплик маслишиш саһәлиридә һәмкарлиқни кеңәйтишкә пикир бирликигә кәлгән. Улар йәнә барлиқ дөләтләрниң «башқа дөләтләрниң игилик һоқуқиға дәхли-тәруз қилидиған мәҗбурлаш вә қорқутуш тактикилири»ға қарши туруши керәкликини ейтти; бу хитай өзи қарши туридиған мустәқиллиқ вә мустәмликичиликкә қарши туруш һәрикәтлиригә нисбәтән даим ишлитидиған ибарисидур.
Сомалиланд 1991-йили сомали дөлити парчилинип кәткәндин кейин, өз-өзини идарә қилидиған сиясий гәвдә сүпитидә паалийәт қилип кәлмәктә һәмдә өзиниң сиясий вә хәвпсизлик аппаратлирини сақлап қелиш билән биргә көп қетим сайлам өткүзди. Шундақ болсиму, у Исраилийәдин башқа һечқандақ дөләтниң хәлқаралиқ етирап қилишиға еришәлмиди вә униң сиясий орни хәлқарада йәнила талаш-тартиш қилинмақта.
Хитайниң Сомалиниң мәвқәйини қоллиши униң земин пүтүнликигә әһмийәт бериш вә бөлгүнчиликкә қарши туруштин ибарәт техиму кәң ташқи сияситигә уйғун келиду; Бейҗиң бу пиринсипларни өзиниң миллий мәнпәәтиниң мәркизи дәп қариған барлиқ талаш-тартишларда қоллиниду.
Шәрқий Түркистан Сүргүнди Һөкүмитиниң инкаси вә Ислам Һәмкарлиқ Тәшкилатини тәнқид қилиши
Шәрқий Түркистан Сүргүн Һөкүмити 12-январ елан қилған баянатида, «Сомалиләнд хәлқи билән толуқ һәмдәм болидиғанлиқини» билдүрди вә Сомалиләндни «тарихий мустәмликичиликтин қутулуш мусаписи арқилиқ 1991-йилидин башлап ташқи өз тәқдирини өзи бәлгиләш йолида меңип, муқим, демократик җәмийәт қурған мусулманлар көп санлиқни игиләйдиған бир дөләт» дәп тәсвирлиди.
«Шәрқий Түркистан вә Сомалиландниң мустәқиллиқ издәши миллий өз тәқдирини өзи бәлгиләш вә мустәмликичиликтин қутулуштин ибарәт һәққаний һоқуқниң йүргүзүлүшидур, бу хәлқара қануңһа толуқ уйғун.» — Салиһ Худаяр, Шәрқий Түркистан Сүргүнди Һөкүмитиниң ташқи ишлар вә хәвпсизлик министири
Сүргүнди Һөкүмәт Сомалиландниң бешиға кәлгән қисмәтләрниң Шәрқий Түркистанниң қисмитигә охшишип кетидиғанлиқини ейтип, Хитайниң Уйғур вә башқа Түркий мусулман хәлқләргә нисбәтән елип бериватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини, җүмлидин омумийүзлүк тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий туғмас қилиш, аилиләрни парчилаш вә диний-мәдәнийәт әнәнилирини йоқитиш қилмишлирини әйиблиди.
Баянатта йәнә Ислам Һәмкарлиқ Тәшкилати тәнқид қилинип, бу орган вә униңға әза бир қисим дөләтләрниң Шәрқий Түркистанда давамлишиватқан ирқий қирғинчилиққа нисбәтән әһмийәтлик бир инкас қайтурушта мәғлуп болғанлиқи ейтилди. Баянатта йәнә Ислам Һәмкарлиқ Тәшкилатиниң өтмүштики хитайниң қирғинчилиқ вә мустәмликичилик сиясәтлирини «тәрәққият» вә «муқимлиқ» тәдбирлири дәп мәдһийәлигән баянатлири тилға елинди.
📰Solidarity with Somaliland and Condemnation of China and the OIC’s Hypocrisy
— East Turkistan Government in Exile (ETGE) (@ETExileGov) January 12, 2026
The East Turkistan Government in Exile (ETGE) extends its full solidarity to the people of Somaliland (@somalilandmfa), a Muslim-majority nation that has pursued external self-determination and… pic.twitter.com/Zi9Xfn9M1l
Сомалиниң Хитайниң Шәрқий Түркистандики сиясәтлиригә тутқан өзгиришчан позитсийәси
Сомалиниң Хитайниң Шәрқий Түркистандики сиясәтлиригә тутқан позитсийәси йеқинқи йилларда түрлүк өзгиришләрни баштин кәчүрди. 2019-Йили Сомали бир түркүм дөләтләр билән бирликтә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға хәт йезип, Хитайниң қилмишини «террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш»та үнүм яратти дәп мәдһийәлигән вә хәттә тәсвирләнгән «сиясий ғәрәздики әйибләшләр»ни рәт қилған иди.
2022- Йили Сомали бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишидә Шәрқий Түркистандики кризисни муназирә қилиш тиришчанлиқини қоллиди; бу һәрикәт уни нурғунлиған африқа вә мусулман дөләтлиридин пәрқләндүргән һәмдә Хитай әмәлдарлириниң икки тәрәплик мунасивәтләр тоғрисида агаһландуруш беришигә сәвәб болди. 2023-Йилидин башлап, Сомали башқа ашкара тәнқид елан қилмиди, әксичә Бейҗиң билән болған йеқин мунасивәтни тәкитләп кәлмәктә.
2024- Йилидин 2026-йилиғичә болған бирләшмә баянатлар вә дипломатик алақиләрдә «ядролуқ мәнпәәт»ләрдә өзара қоллаш қайта-қайта тәкитләнди. 2025-Йили Сомали дөләтлик хәвәр агентлиқи вәкиллирини өз ичигә алған Сомали вәкилләр өмики хитай даирилири тәшкиллигән зиярәттә Шәрқий Түркистанда болди вә өзлири көргәнләрни «муқимлиқ», «тәрәққият» вә «террорлуққа қарши туруш» дәп ашкара мәдһийәлиди.
