Бирләшкән милләтләр тәшкилати мутәхәссислири Шәрқий Түркистандики мәҗбурий әмгәкниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинлики һәққидә агаһландурди

Бирләшкән милләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ мутәхәссислири бейҗиң тәрипидин «шинҗаң (йеңи чегра)» дәп атиливатқан пүтүн Шәрқий Түркистан миқясида уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа әсли земин игилирини нишан қилған, дөләт тәрипидин мәҗбурий теңилған әмгәкниң «мәҗбурий йөткәш» вә «қул қилиш» сүпитидә инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинлики һәққидә агаһландурди.

Бирләшкән милләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңиши тәрипидин тәйинләнгән мустәқил мутәхәссисләр 22-январ елан қилған баянатида, дөләт пилани, назарәтчилик вә җазалаш тәһдити арқилиқ йолға қоюлған мәҗбурий әмгәк паалийәтлиридә «изчил давамлишиватқан бир әндизә»ни байқиғанлиқини билдүрди. Мутәхәссисләр бу хил қилмишларниң Шәрқий Түркистан вә униң сиртидики нурғунлиған хиттай өлкилиригичә кеңәйгәнликини вә һөкүмәт сияситигә сиңип кәткәнликини ейтти.

«Көпүнчә мәҗбурлаш амиллири наһайити еғир болуп, инсанийәткә қарши җинайәт сүпитидә мәҗбурий йөткәш вә/яки қул қилиш дәриҗисигә йетиши мумкин.» — бирләшкән милләтләр тәшкилати алаһидә тәртип мутәхәссислириниң баянати, 2026-йили 22-январ

Дөләт тәрипидин орунлаштурулған әмгәк күчи йөткәш вә назарәт қилиш

Мутәхәссисләрниң ейтишичә, мәҗбурий әмгәк дөләт тәрипидин бекитилгән «әмгәк күчи йөткәш арқилиқ намратлиқтин қутқузуш» пилани арқилиқ ишқа ашурулмақта; бу пилан уйғурларни вә башқа әсли земин игилири әзалирини шәрқий түркистан ичидә вә хитайниң башқа җайлирида тәқсим қилиңһан хизмәтләргә мәҗбурий апиридиған болуп, мәлуматларға қариғанда, ишчилар системилиқ көзитиш, назарәт қилиш вә експилататсийә қилишқа дуч кәлсиму җазалиниш вә тутқун қилиништин қорққанлиқтин, хизмәтни рәт қилиш яки өзгәртишкә петиналмайдикән.

Мутәхәссисләр нәқил кәлтүргән хитай рәсмий пилан һөҗҗәтлиридә көрситилишичә, Шәрқий Түркистандики бир бәш йиллиқ пиланда 2021-йилидин 2025-йилиғичә 13.75 милйон адәм қетим әмгәк күчи йөткәш мөлчәрләнгән; мутәхәссисләр әмәлий санлиқ мәлуматларниң бу мөлчәрдинму ешип йеңи юқири чәккә йәткәнлики һәққидә агаһландурди.

Мутәхәссисләр мушуниңға охшаш мәҗбурлаш лайиһәлириниң һәрбий мәшиқ вә кәң көләмлик көчүрүшни өз ичигә алған пиланлар арқилиқ тибәтләргиму теңилғанлиқини ейтти. Бирләшкән милләтләр тәшкилатиниң мөлчәричә, пәқәт 2024-йилиниң өзидә йүз миңлиған киши әмгәк күчи йөткәшкә учриған, буниңға йәнә хәлқләрни әнәниви деһқанчилиқ вә чарвичилиқ турмушидин мәҗбурий айрийдиған узун муддәтлик сиясәтләрму һәмраһ болмақта.

Баянатта, әмгәк күчи вә орун йөткәшниң җәмийәт қурулмисини мәҗбурий өзгәртидиғанлиқи, тил вә диний адәтләрни йоқитидиғанлиқи һәмдә иқтисадий тәрәққият намида әслигә кәлтүргили болмайдиған мәдәнийәт зиянлирини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқи агаһландурулди.

Җавабкарлиққа тартиш вә тәминләш зәнҗирини тәкшүрүш чақириқлири

Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмити вәкиллири «бирләшкән милләтләр тәшкилатиниң бу агаһландуруши хәлқараниң сүкүт қилишиниң ақивитини ашкарилап бериду» деди.

«Бу бир әмгәк сиясити яки иқтисад программиси әмәс. Бу дөләт пилани арқилиқ елип бериливатқан вә вәһимә селиш арқилиқ иҗра қилиниватқан бир хәлқни системилиқ қул қилиш қилмишидур.» — Салиһ Худаяр, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң ташқи ишлар министири

📰UN Experts Warn of Systematic Enslavement as China’s Genocide in East Turkistan Enters Its 12th Year

PRESS RELEASE – For Immediate Release

WASHINGTON — On January 22, 2026, @UN independent experts issued a grave warning that the Chinese government is operating a state-imposed… pic.twitter.com/x48lauKvvr

— East Turkistan Government in Exile (ETGE) (@ETExileGov) January 22, 2026

«Бу бир әмгәк сиясити яки иқтисад программиси әмәс. Бу дөләт пилани арқилиқ елип бериливатқан вә вәһимә селиш арқилиқ иҗра қилиниватқан бир хәлқни системилиқ қул қилиш қилмишидур.» — Салиһ Худаяр, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң ташқи ишлар министири

«Хәлқимиз хитайниң мустәмликичилик һөкүмранлиқи астида туруватқанла болса, ирқий қирғинчилиқни яки қул қилишни ахирлаштурушниң һечқандақ йоли йоқ.» — Доктор Мәмтимин Ала, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң пирезиденти

Мутәхәссисләр бу әндишиләрни илгири хитай даирилиригә йәткүзгәнликини ейтти. Шәрқий Түркистаңһа мустәқил кириш йәнила қаттиқ чәклимигә учримақта, бу мәҗбурий әмгәк системисиниң дәлил-испатлири топлиниватқан бир пәйттә, җавабкарлиқни сүрүштүрүшни қийинлаштурмақта.