Пәйшәнбә күни, бейҗиң тәрипидин «шинҗаң (йеңи чәк)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркистан җавабкарлиқни сүрүштүрүш һәққидики йеңи хәлқаралиқ чақириқларниң мәркизигә айланди. Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмити вә Шәрқий Түркистан миллий һәрикити «уйғур ирқий қирғинчилиқини етирап қилиш вә хатириләш күни»ни хатирлиди, бу күн Америка қошма шитатлири хитай хәлқ җумһурийитиниң Уйғур, Қазақ, Қирғиз вә башқа Түркий хәлқләргә қаратқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини рәсмий қарар намә билән бекиткәнликиниң бәшинчи йиллиқиға тоғра кәлди. Рәһбәрләр иҗра қилинмиған етирап қилишниң таҗавузчилиқ вә мустәмликичилик һөкүмранлиқидин кәлгән давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитишта мәғлуп болғанлиқини, буниң ақивити Шәрқий Түркистандин һалқип хәлқара қанунниң ишәнчликликигә тәсир көрситиватқанлиқини ейтти.
Бу йиллиқ хатириләш паалийити бир туташ елан қилиңһан баянатлар вә ақ сарай алдида өткүзүлгән сүкүттә туруп хатириләш паалийити билән давамлашти, у йәргә җәм болған уйғурлар рәсмий етирап қилиш билән әмәлий һәрикәт оттурисидики пәрқни айришни әскәртти. Паалийәткә қатнашқучилар бу хатириләшниң ирқий қирғинчилиқни етирап қилған һөкүмәтләргә, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрни бир тәрәп қилалайдиған җавабкарлиқни сүрүштүрүш механизмлирини издәшни әскәртиш үчүн икәнликини билдүрди.
Ирқий қирғинчилиқ таҗавузчилиқ астида давамлишиватқан җәрян дәп тәсвирләнди
Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмити хитайниң бу территорийәдики көчмәнләр мустәмликичилики вә һәрбий таҗавузчилиқиниң 1949-йили башлаңһанлиқини, ирқий қирғинчилиқниң нөвәттики басқучиниң 2014-йили бейҗиң «террорлуққа қарши хәлқ уруши» дәп ативалған, кейинчә «террорлуққа қаттиқ зәрбә бериш сәпәрвәрлики» сүпитидә аппаратлаштурулған һәрикәт билән рәсмий башлаңһанлиқини ейтти. Йиллиқ хатириләш мунасивити билән елан қилиңһан баянатларға қариғанда, хәлқаралиқ тәкшүрүшләр тактикиларда бурулуш һасил қилған болсиму, әмма мәқсәттә өзгириш болмиған.
Сүргүнди һөкүмәт вә Шәрқий Түркистан миллий һәрикити кәң көләмлик тутқун қилишниң түрмиләргә вә әдлийәлик кәң көләмдә һөкүм кесишкә айлаңһанлиқини, шуниң билән бир вақитта мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий нопус контрол қилиш тәдбирлири, аилиләрни парчилаш, мәдәнийәт вә диний вәйранчилиқ, нопус қурулмисини өзгәртиш вә омумийүзлүк назарәт қилишниң Шәрқий Түркистан миқясида давамлишиватқанлиқини ейтти. Улар бу сиясәтләрниң бир қисим айрим шәхисләрни яки тасадипий хорлашлар әмәс, бәлки бесивелиңһан территорийәниң земин егиси болған Уйғур, Қазақ, Қирғиз вә башқа Түркий хәлқләрни нишанлиғанлиқини тәкитлиди.
Мәзкур гуруппилар нопузлуқ хәлқаралиқ тәкшүрүш нәтиҗилирини, җумлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарлиқ ишханисиниң 2022-йили авғусттики баһалаш доклатини нәқил кәлтүрди; мәзкур доклатта хитайниң қилмишлири инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин дәп хуласә чиқирилған иди. Бу баһалашқа қаримай, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң һечқандақ тәкшүрүш механизми яки җавабкарлиқни сүрүштүрүш җәряниниң әмәлийләшмигәнликини ейтти.
«Мустәмликини түгитип, Шәрқий Түркистанниң мустәқиллиқини әслигә кәлтүрмәй туруп, хәлқимизниң әркинликини, кишилик һоқуқини яки мәвҗутлуқини қоғдашниң имканийити йоқ.» — Доктор Мәмтимин Ала, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмити пирезиденти
Шәрқий Түркистан миллий һәрикити вә сүргүндики рәһбәрләр әмәлий һәрикәт қоллинишни тәләп қилди
Шәрқий Түркистан сүргүндики рәһбәрлири америка бекитмисиниң бәшинчи йиллиқиниң әмәлий һәрикәт болмиған әһвалда етирап қилишниң чәклимилик икәнликини ашкарилиғанлиқини ейтти. Шәрқий Түркистан миллий һәрикити рәһбәрлири мәсилини кишилик һоқуқ мәсилиси сүпитидә бир тәрәп қилишниң һөкүмәтләрни өзлири тәсвирлигән түп сәвәб — йәни давамлишиватқан таҗавузчилиқ вә мустәмликә һөкүмранлиқи билән йүзлишиштин қачурғанлиқини оттуриға қойди.
«Ирқий қирғинчилиқ давамлишиватиду, чүнки у таҗавузчилиқ вә мустәмликичиликкә туташқан бир җинайәт сүпитидә әмәс, бәлки кишилик һоқуқ мәсилиси сүпитидә бир тәрәп қилинди.» — Салиһ Худаяр, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң ташқи ишлар вә хәвпсизлик министири; Шәрқий Түркистан миллий һәрикитиниң рәһбири
Ақ сарай алдидики хатириләш паалийитидә, қатнашқучилар америка дөләт ишлири мәһкимиси елан қилған қарар наминиң йиллиқини хатирлиди һәмдә вашингтон вә башқа бир қанчә һөкүмәтләрниң рәсмий етирап қилишиға қаримай, Шәрқий Түркистанниң әсл игилири үчүн шараитниң маһийәтлик өзгәрмигәнликини йәнә бир қетим тәкитлиди. Салиһ Худаяр бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униңға әза дөләтләрни һөҗҗәт бекитиш вә әндишә баянатлиридин һалқип һәрикәт қилишқа чақирди.
Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмити вә Шәрқий Түркистан миллий һәрикити дөләтләрни хәлқаралиқ җавабкарлиқни сүрүштүрүш механизмлирини, җүмлидин хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң тәкшүрүшини вә хәлқара сот мәһкимисидики дәваларни қоллашқа, шундақла Шәрқий Түркистанниң миллий мәсилисини хәлқара қанун бойичә бир тәрәп қилишқа үндиди.
Улар Шәрқий Түркистан / Уйғур ирқий қирғинчилиқини етирап қилиш вә хатириләш күниниң пәқәт бир әсләш пәйтила болуп қалмастин, бәлки адаләт тәләп қилиш вә кәскин хәлқаралиқ һәрикәт үчүн бир чақириқ болуши керәкликини билдүрди, шундақла җавабкарлиқни сүрүштүрүш вә мустәмликичиликни түгитиш болмиған әһвалда, ирқий қирғинчилиқниң пүтүн дуня етирап қилған тәқдирдиму давамлишиверидиғанлиқидин агаһландурди.
