Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң баш министири чаршәнбә күни йеңи йиллиқ нутуқ елан қилип, 2026-йилиниң бешида бейҗиң тәрипидин «шинҗаң (йеңи чегра)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркистанда давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәт вә мустәмликичилик таҗавузчилиқиға қарита хәлқараниң һәрикәткә өтүши һәққидики чақириқини йәнә бир قетим тәкитлиди; шундақла бирләшкән милләтләр тәшкилати вә дунядики һөкүмәтләрни мәсилини етирап қилиштин һалқип, конкрет җавабкарлиққа тартиш басқучиға өтүшке үндиди.
Сүргүнди һөкүмәт тәрипидин елан қилиңһан баянатта, баш министир Абдуләһәд Нур йеңи йилниң кириши билән хитай дөлити Шәрқий Түркистанни контроллуқиға алғиниға 76 йил, шундақла 2014-йили майда башлаңһан ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқиға 12 йил болғанлиқини ейтти. У бу йил өрүлүшләрни хәлқара системиниң ишәнчликлики үчүн бир синақ дәп қарайдиғанлиқини, кәң көләмлик һөҗҗәтләр вә етирап қилишларниң Шәрқий Түркистанниң әсли земин игилирини қоғдашта мәғлуп болғанлиқини оттуриға қойди.
«Шәрқий Түркистан хәлқи айрим шәхс харәктерлик яки тасадипий кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә дуч келиватқини йоқ. Биз бир милләтни йоқитиш үчүн лайиһәләнгән мустәмликичилик пиланиниң системилиқ иҗра қилинишиға дуч келиватимиз.»
— Абдуләһәд Нур, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң баш министири
Бирләшкән милләтләр тәшкилати вә җавабкарлиқни сүрүштүрүш механизмлириға хитаб
Нутуқниң асаслиқ нуқтиси бирләшкән милләтләр тәшкилатиға биваситә хитаб қилиш болди; Абдуләһәд Нур әпәнди бирләшкән милләтләр тәшкилатиниң қолида он йилдин артуқ вақиттин буян ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә аит «ишәнчлик вә түмәнлигән дәлил-испатлар»ниң барлиқини ейтти. У етирап қилиш билән иҗра қилиш оттурисидики бошлуқниң дәпсәндичиликләрниң давамлишишиға йол қойғанлиқини вә хәлқара қанунниң инавитигә еғир зиян йәткүзгәнликини оттуриға қойди.
«Бирләшкән милләтләр тәшкилати он йилдин көпрәк вақиттин буян, Шәрқий Түркистандики ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә аит ишәнчлик вә түмәнлигән дәлил-испатларға игә болуп кәлди. Шундақтиму, етирап қилиш қоғдаш билән маслашмиди, һөҗҗәтләр җазалашқа елип бармиди.»
— Абдуләһәд Нур, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң баш министири
Баш министир Абдуләһәд Нур бирләшкән милләтләр тәшкилати омумий кеңиши вә кишилик һоқуқ кеңиши қатарлиқ аппаратларни Шәрқий Түркистанниң миллий мәсилисини вә униң хәлқиниң мустәмликичиликни түгитиш һәмдә өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқини рәсмий қарап чиқишқа чақирди. У йәнә дөләтләрни хәлқаралиқ әдлийә механизмлири арқилиқ җавабкарлиқни сүрүштүрүш тиришчанлиқлирини, җумлидин хәлқара сот мәһкимилиригә йоллаңһан Шәрқий Түркистаңһа мунасивәтлик делоларни қоллашқа үндиди.
Баянатта тәкитлинишичә, бу вәзийәтни таҗавузчилиқ вә мустәмликичилик һөкүмранлиқи мәсилиси сүпитидә әмәс, бәлки пәқәт кишилик һоқуқ мәсилиси сүпитидә бир тәрәп қилиш, Абдуләһәд Нур әпәнди тәсвирлигән кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий ассимилятсийә қилиш, нопус қурулмисини өзгәртиш вә омумийүзлүк назарәт қилишни тохтитишта мәғлуп болған.
Мусулман, түрк вә ғәрб һөкүмәтлиригә хитаб
Йеңи йиллиқ баянатта йәнә мусулманлар көп санлиқни тәшкил қилидиған дөләтләр, түрк дөләтлири вә ғәрб демократик дөләтлири қатарлиқ алаһидә хәлқаралиқ гуруппиларғиму хитаб қилинди. Баш министир Нур мусулман һөкүмәтлирини вә ислам һәмкарлиқ тәшкилатиға охшаш аппаратларни йеқин тарихтики мусулман хәлқигә қаратқан әң еғир зәрбә бериш һәрикәтлириниң биригә очуқ-ашкарә йүзлинишкә үндиди; у сүкүт қилиш яки сиясий мурәссә қилишниң әхлақий мәғлубийәт икәнликини агаһландурди.
Түрк дөләтлиригә қарита, Нур әпәнди ортақ тил, тарих вә мәншәниң конкрет мәсулийәтләрни елип келидиғанлиқини ейтип, түрк дөләтлири тәшкилатини Шәрқий Түркистандики вәзийәтни символлуқла әмәс, бәлки маһийәтлик бир тәрәп қилишқа чақирди. У йәнә ғәрб һөкүмәтлирини таҗавузчилиқтин ибарәт түп сәвәбни һәл қилмай туруп, пәқәт баянат вә қарарларғила тайинивалғанлиқи үчүн тәнқид қилди.
«Мустәмликичиликни түгитип, Шәрқий Түркистанниң мустәқиллиқини әслигә кәлтүрмәй туруп, хәлқимизниң әркинликини, кишилик һоқуқини яки мәвҗутлуқини қоғдашниң имканийити йоқ.»
— Абдуләһәд Нур, Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң баш министири
Баянат Шәрқий Түркистанда синақ қилинип тәрәққий қилдурулған кәң көләмлик назарәтчилик вә бастуруш усуллириниң барғансери сиртқа експорт қилиниватқанлиқи, буниң хәлқара өлчәмләргә техиму чоң хәвп елип келидиғанлиқи һәққидики агаһландуруш билән ахирлашти. Абдуләһәд Нур әпәнди тарихниң әндишә баянлириға әмәс, бәлки җинайәтләр билинип туруватқан вә давамлишиватқан бир пәйттә һөкүмәтләрниң һәрикәт қилған-қилмиғанлиқиға қарап баһа беридиғанлиқини билдүрди.
Йеңи йиллиқ нутуқниң толуқ текисти Шәрқий Түркистан сүргүнди һөкүмитиниң рәсмий супилирида елан қилинди.
