Хитайниң электр торини кеңәйтиш пилани Шәрқий Түркстанниң енергийә вә санаәт мәһсулатлириға зор дәриҗидә бағлиқ.
Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстан, йеқинқи хәвәрләр вә тәминләнгән учурларға асасланғанда, Хитайниң ултра юқири бесимлиқ электр торини қоллайдиған енергийә вә санаәт хам әшиялириниң муһим бир қисмини тәминләйду. Бу мәсилиә интайин муһим, чүнки мәзкур электр тори Шәрқий Түркстанниң ғәрбтики байлиқ базисини шәрқниң санаәт еһтияҗиға бағлайду һәмдә Хитайниң енергийә истратегийәсиниң мәркизий түвүрүки болуп кәлмәктә.
Йеқинда елан қилинған «Barron’s» доклатида Хитайниң электр ториниң техника җәһәттин интайин илғар икәнлики тәсвирләнгән, шуниң билән бир вақитта, қайта һасил болидиған енергийәни бир гәүдиләштүрүштики һәл қилинмиған мәсилиләр тилға елинған. Мәзкур материалда дейилишичә, система электр вә газни Шәрқий Түркстан вә ғәрбтики башқа тәминләш базилиридин дөләтниң шәрқ шәһәрлиригә тошуйдиған узун мусапилик йәткүзүш линийәлиригә тайиниду.
Шәрқий Түркстан байлиқ базиси Тәминләнгән материалларға асасланғанда, Шәрқий Түркстан Хитайниң қуруқлуқтики нефт записиниң %30 тин көприкигә, тәбиий газ записиниң %34 гә игә. Шундақла Шәрқий Түркстандики көмүр записи Хитайниң омумий испатланған записиниң тәхминән %25 ни игиләйду, Җуңғар ойманлиқида мөлчерлинишичә 2.19 триллион тонна көмүр бар.
«Ғәрбниң газини шәрққә йәткүзүш» туруба ториниң йилиға 92 миллиард куб метир газни Хитайниң шәрқидики 120 дин артуқ шәһәргә тошуйдиғанлиқи ейтилған. Хитай дөләт таратқулири бу түрләрни дөләтниң енергийә бихәтәрлики үчүн кәм болса болмайду дәп көрситиду. Кишилик һоқуқ гуруппилирини өз ичигә алған тәнкидчиләр болса, бу түрләрни Шәрқий Түркстандики техиму кәң тәрәққият вә контрол қилиш сиясәтлири билән бағлайду.
Торни кеңәйтиш вә қайта һасил болидиған енергийә Материалда дейилишичә, Хитайниң электр тори йилиға Америка билән Европа Иттипақиниң җәмъисидин %40 көп электр енергийәси ишләп чиқириду. Тәхминән 1000 киловолт бесимда ишләйдиған ултра юқири бесимлиқ линийәләр электрни ғәрбтин шәрққә тошуйду.
Шәрқий Түркстан йәнә қайта һасил болидиған енергийәгә мунасивәтлик мәһсулатларниң асаслүқ мәнбәси сүпитидә тәсвирләнгән. Бу земин қуяш енергийәси батарейәси үчүн дунядики полисиликонниң %45 кә йеқинини ишләп чиқириду вә Хитайниң шамал енергийәси йошурун күчиниң %15 гә игә. Шундақла, Қомул-Чуңчиң ±800 киловолтлиқ линийәси ғәрбниң енергийәсини шәрққә експорт қилишқа бағланған.
Тәһлилчи Маға тәвә бир сөздә мундақ дейилгән: «Хитайниң электр тори дунядики әң яхши вә техника җәһәттин әң илғар тор һесаблиниду. Амма у йәнила мәсилиләр билән толған: әң муһими, ғайәт зор йеңи шамал вә қуяш енергийәси мәһсулатлири торға ишәнчлик уланмиған.»
Ички ислаһат җиддийлики Дөләт электр тори ширкити тошуш вә тәқсимләш базириниң %90 тин көприкини контрол қилиду һәмдә 2030-йилиғичә дәриҗисини өстүрүш үчүн 4 триллион юән (тәхминән 574 миллиард доллар) мәбләғ селишни пиланлимақта. Хитай пиланлиғучилири техиму әқиллиқ тор ислаһатини тәләп қилмақта, амма Дөләт электр тори ширкити техиму көп ултра юқири бесимлиқ қурулушларға майил болмақта.
Хитай һөкүмити 2030-йилиғичә бирликкә кәлгән электр базири қуруп чиқишни, истемалниң %70 ни тәминләш вә еһтияҗ механизми арқилиқ баһа билән тәминләшни нишан қилған. Бу ислаһат нишанлири дөләт карханилириниң чоң типтики тошуш түрлири вә тошуш һәкқини контрол қилиш майиллиқи билән тоқунушуп қелиши мүмкин.
Сиясий вә тәминләш зәнҗири әндишилири Шәрқий Түркстандики ул әслиһәләр пәқәт электр тошупла қалмастин, бәлки йәнە чирай тонуш қатарлиқ назарәт системилириниму қоллайду. Америка Ташқи Ишлар Министирлиқи вә башқа көзәтчиләр бу земиндин келидиған полисиликон вә пахта тәминләш зәнҗиридики мәҗбурий әмгәк бағлиниши һәкқидә әндишә қозғиған.
Хитай даирилири электр тори вә мунасивәтлик ул әслиһәләр тәрәққият вә муқимлиқни илгири сүриду дәп тәкитләйду. Амма, бу материаллар Шәрқий Түркстанни Хитайниң енергийә системисидики вә бу системиниң қандақ қурулуши һәм контрол қилиниши һәкқидики сиясий муназириләрдики муһим түгүн сүпитидә көрситиду.
Шәрқий Түркстан гезити мустәқىل хәвәр нәшриятидур. Барлиқ дәвалар мунасивәтлик мәнбәләргә тәвә. Шәрқий Түркстан ичидики зиярт чәклимлири нәқ мәйданда мустәқіл дәлилләшни чәкләп қоймақта.
