قىسقىچە مەزمۇنى: سۈرگۈندىكى رەھبەر ئەخمەت ئىگەمبەردى نەچچە ئون يىللىق سىياسىي ۋە ئەدەبىي پائالىيەتلىرىدىن كېيىن ئاۋسترالىيەدە ئالەمدىن ئۆتتى.
شەرقىي تۈركىستان پوشتىسىدىن | 2026-يىلى 20-ئاپرېل
ئادېلايد — بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان كۆزگە كۆرۈنگەن بىر سۈرگۈندىكى سىياسىي ئەربابىدىن ئايرىلدى. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ (ETGE) قۇرغۇچى پىرېزىدېنتى ئەخمەت ئىگەمبەردى 2026-يىلى 20-ئاپرېل ئاۋسترالىيەنىڭ ئادېلايد شەھىرىدە 89 يېشىدا ۋاپات بولدى. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى رەسمىي بايانات ئېلان قىلىپ ئۇنىڭ ۋاپاتىنى مۇئەييەنلەشتۈردى، بۇ ئۇنىڭ مۇھاجىرەتتىكى سىياسىي تەشكىللەش ۋە دەۋا پائالىيەتلىرىدىكى نەچچە ئون يىللىق مۇساپىسىنىڭ ئاخىرلىشىشىدۇر.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئىگەمبەردىنىڭ دۈشەنبە كۈنى سەھەردە ۋاپات بولغانلىقىنى بىلدۈردى. نۆۋەتتىكى پىرېزىدېنت دوكتور مەمتىمىن ئالا بۇ خەۋەرنى ئېلان قىلىپ، ئىگەمبەردىنىڭ رەھبەرلىكىنى ۋە چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئارىسىدىكى سىياسىي سەپەرۋەرلىككە قوشقان تۆھپىلىرىنى تىلغا ئالدى.
ئىگەمبەردى شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى 2004-يىلى ۋاشىنگتوندا قۇرۇلغاندىن كېيىن تۇنجى نۆۋەتلىك پىرېزىدېنت بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. ئۇ 2015-يىلىغىچە بۇ ۋەزىپىنى داۋاملاشتۇرغان. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئۇنى تەشكىلات تارىخىدىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن پىرېزىدېنت دەپ تەسۋىرلىدى.
بالىلىق دەۋرى، تۈرمە ھاياتى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىن ئايرىلىشى
1937-يىلى 4-ئاپرېل بەشبالىقتا تۇغۇلغان ئىگەمبەردى ئۈرۈمچىدە، كېيىن ئۆزبېكىستاننىڭ تاشكەنت شەھىرىدە ئوقۇغان. ئۇ ئوقۇتقۇچى ۋە مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن، شۇنداقلا «تارىم» ۋە «مىراس» قاتارلىق ئەدەبىي ژۇرناللاردا تەھرىرلىك قىلغان؛ شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى بۇ ژۇرناللارنى مەدەنىيەت ئىپادىلەش سۇپىسى دەپ تەسۋىرلىدى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا، 1969-يىلى خىتاي دائىرىلىرى ئۇنى «ئەكسىيەتچى» ۋە «يەرلىك مىللەتچى» دەپ ئەيىبلىگەن. تەشكىلات ئۇنىڭ ئون يىل تۈرمىدە ياتقانلىقىنى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغانلىقىنى بىلدۈردى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ دېلوغا ئالاقىدار خاتىرىلىرى خەۋەر ئېلان قىلىنغان ۋاقىتتا مۇستەقىل دەلىللەنمىدى.
1979-يىلى قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن، ئىگەمبەردى قىسقا مۇددەت تەھرىرلىك خىزمىتىگە قايتقان. ئاندىن 1985-يىلى ئاۋسترالىيەگە كەتكەن ۋە قالغان ئۆمرىنى شۇ يەردە ئۆتكۈزگەن.
مۇھاجىرەتتىكى سىياسىي تەشكىللىنىش ۋە شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلۇشى
ئىگەمبەردى 1992-يىلى ئادېلايد شەھىرىدە ئاۋسترالىيە شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنى قۇرغان. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ باياناتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ تەشكىلات تىل مائارىپى، مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى ۋە پاناھلىق تىلىگۈچىلەرگە ياردەم بېرىشكە ئەھمىيەت بەرگەن.
شۇ يىلى ئۇ ئىستانبۇلدا شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيىنى چاقىرغان ۋە 1997-يىلىغىچە قۇرغۇچى رەئىس بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. بۇ تىرىشچانلىقلار كېيىنچە خەلقئارالاشقان مۇھاجىرەت سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۆھپە قوشقان.
ئۇنىڭ 2004-يىلى شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرغۇچى پىرېزىدېنتى بولۇپ سايلىنىشى سۈرگۈندىكى توپلۇقلار ئارىسىدىكى سىياسىي تەشكىللەش تىرىشچانلىقىنى رەسمىيلەشتۈرگەن. دوكتور ئالا ئىگەمبەردىنىڭ مۇستەقىللىقنى ئىزچىل تۈردە تەشكىلات خىزمىتىنىڭ مەركىزىي نىشانى قىلغانلىقىنى تەكىتلىدى.
ئەدەبىي ئەسەرلىرى ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا بولغان تەسىرى
ئىگەمبەردى يەنە ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرى بىلەنمۇ تونۇلغان بولۇپ، تۈركچە، قازاقچە، رۇسچە ۋە ئىنگلىزچە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان. ئۇنىڭ يازمىلىرى شەرقىي تۈركىستانغا ئالاقىدار تارىخىي بايانلار ۋە سىياسىي قاراشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
ئۇنىڭ ئېلان قىلىنغان ئەسەرلىرى ئارىسىدا «شەرقىي تۈركىستان: تۈرك دۇنياسىنىڭ قاناۋاتقان يارىسى» ۋە «شەرقىي تۈركىستان ۋە مىللىي مۇستەقىللىق» قاتارلىقلار بار. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ تەرجىمىھالىدا خىتاي باشقۇرۇشى ئاستىدىكى كەچمىشلىرى ۋە كېيىنكى سۈرگۈن ھاياتى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.
دوكتور ئالا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ باياناتىدا ئۇنىڭ ياش پائالىيەتچىلەرگە بولغان تەسىرىنى تەسۋىرلىدى.
دوكتور ئالا: «ئۇ ماڭا ۋە بىر ئەۋلاد شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا شۇنى ئۆگەتتىكى، ۋەتىنىمىز ئۈچۈن كۈرەش قىلىش قولايلىق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ۋىجدان مەسىلىسىدۇر،» دېدى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئىگەمبەردىنىڭ تەخمىنەن قىرىق يىل ياشىغان ئادېلايدتىكى جامائەت ئىشلىرىدا ئىزچىل ئاكتىپ بولغانلىقىنى بىلدۈردى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى تەزىيە بىلدۈردى؛ خىتايدىن بايانات چىقمىدى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ۋە پۈتكۈل دۇنيادىكى شەرقىي تۈركىستان جەمئىيەتلىرىگە تەزىيە بىلدۈردى. تەشكىلات نۆۋەتتىكى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئۇنىڭ دەۋرىدە باشلانغان تەشەببۇسلارنى داۋاملاشتۇرۇش نىيىتىدە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.
خەۋەر ئېلان قىلىنغان ۋاقىتقىچە خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئىگەمبەردىنىڭ ۋاپاتىغا ئالاقىدار ھېچقانداق رەسمىي بايانات ئېلان قىلىنمىدى.
«شەرقىي تۈركىستان پوشتىسى» (The East Turkistan Post) مۇستەقىل بىر خەۋەر ئاگېنتلىقىدۇر. بارلىق دەۋالار ئۆز مەنبەلىرىگە تايىنىپ بېرىلدى. ئىگەمبەردىنىڭ تۈرمە ھاياتىغا ئالاقىدار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خاتىرىلىرى بۇ خەۋەر ئۈچۈن مۇستەقىل دەلىللەنمىدى.
