سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت خىتاينىڭ ب د ت دىكى مەۋقەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا خاتىرىلەنگەن دىنىي چەكلىمىلەر بىلەن زىت ئىكەنلىكىنى ئېيتماقتا.
ۋاشىنگتون — بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان يېڭى بىر تالاش-تارتىشنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ش ت س ھ) خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئىسلاموفوبىيەگە قارشى تۇرۇش كۈنىگە قاتناشقانلىقىنى تەنقىد قىلدى. مەزكۇر گۇرۇپپا بېيجىڭنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى مەۋقەسىنىڭ، مەزكۇر تېررىتورىيەدىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان ۋە خاتىرىلەنگەن دىنىي پائالىيەت چەكلىمىلىرى بىلەن زىت ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.
خىتاي 15-مارتنى خەلقئارالىق ئىسلاموفوبىيەگە قارشى تۇرۇش كۈنى قىلىپ بەلگىلەش ھەققىدىكى قارارنى قوللىغان 100 دىن ئارتۇق ب د ت ئەزا دۆلىتىگە قوشۇلدى. خىتاي ۋەكىللىرى بۇ تەشەببۇسنى دىنىي كەڭ قورساقلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دەپ تەسۋىرلىدى. دۆلەت تاراتقۇلىرى خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسەتلىرىنى ئىجتىمائىي ئىناقلىق ۋە مۇقىملىققا تۆھپە قوشۇۋاتىدۇ دەپ تەشۋىق قىلدى.
ش ت س ھ رەسمىي باياناتلارنىڭ خاتىرىلەنگەن چەكلىمىلەر بىلەن زىت ئىكەنلىكىنى ئېيتماقتا ش ت س ھ خىتاينىڭ باياناتلىرىنىڭ خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ بايقاشلىرىغا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ بايقاشلار شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئىپادىلەش جەھەتتىكى چەكلىمىلەرنى ھۆججەتلەشتۈرگەن. مەزكۇر گۇرۇپپا مەسچىتلەرنىڭ تاقىلىشى، چېقىلىشى، دىنىي تەربىيەنىڭ چەكلىنىشى ۋە مۇسۇلمان نوپۇسىنى نىشان قىلغان نازارەت قىلىش تەدبىرلىرى تەسۋىرلەنگەن دوكلاتلارنى نەقىل كەلتۈردى.
ش ت س ھ ئۆزىنىڭ باياناتىدا: «خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئىسلاموفوبىيەگە ئائىت تەشەببۇسلارغا قاتنىشىشى، ئۇنىڭ مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە قاراتقان دۆلەت ئىچى سىياسەتلىرىگە قارشىدۇر» دېدى.
بۇنىڭدىن باشقا، چېقىلغان مەسچىتلەرنىڭ كۆلىمى ۋە تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ سانى ھەققىدىكى مۆلچەرلەر مەنبەلەرگە قاراپ پەرقلىق بولماقتا. تەتقىقات ئاپپاراتلىرى ۋە تاراتقۇلارنىڭ تەكشۈرۈشلىرى دىنىي ئۇل ئەسلىھەلەردە كەڭ كۆلەملىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بولغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. ئەمما، ئېنىق سانلارنى مۇستەقىل دەلىللەش يەنىلا قىيىن بولماقتا. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندىكى ئىسپاتلاشنى چەكلەپ قويماقتا.
سۈرگۈندىكى گۇرۇپپا تېخىمۇ كەڭ دىنىي ۋە ئىجتىمائىي سىياسەتلەرنى تىلغا ئالدى ش ت س ھ يەنە ئۇيغۇرلار ۋە باشقا يەرلىك مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان سىياسەتلەرنىڭ ئائىلىلەرنى پارچىلاش، نوپۇس كونترول قىلىش تەدبىرلىرى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك تۇتقۇن قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. بۇ دەۋالار بىر قانچە خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگانلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئېلان قىلغان بايقاشلار بىلەن ماس كېلىدۇ. ئۇ گۇرۇپپىلار شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك ئىدارە قىلىش تەجرىبىلىرىگە بولغان ئەندىشىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي دائىرىلىرى خورلاش ھەققىدىكى بارلىق ئەيىبلەشلەرنى ئىزچىل رەت قىلىپ كەلمەكتە. ئەمەلدارلار شەرقىي تۈركىستاندىكى تەدبىرلەرنىڭ ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش، نامراتلىقنى ئازايتىش ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلماقتا. ئۇلار كەسپىي تەربىيەلەش پىروگراممىلىرى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرىنىڭ دۆلەت قانۇنىغا ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە.
ش ت س ھ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ ب د ت دىكى رولىنى تەكشۈرۈشكە چاقىردى ش ت س ھ ھۆكۈمەتلەرنى ۋە خەلقئارالىق ئورگانلارنى خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش تەشەببۇسلىرىدىكى رولىغا باھا بېرىشكە چاقىردى. ئۇ مەزكۇر باھالاشنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى سۈپىتىدە شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى خەۋەر قىلىنغان ئەھۋاللارنى ئالاھىدە كۆرسەتتى. بۇنىڭدىن باشقا، مەزكۇر گۇرۇپپا مۇسۇلمان نوپۇسى كۆپ ئەزا دۆلەتلەرنى، ئۇلارنىڭ ب د ت دىكى دىپلوماتىك مەۋقەسى بىلەن نەق مەيداندىكى خاتىرىلەنگەن تەرەققىياتلار ئوتتۇرىسىدىكى ماسلىشىشچانلىقنى تەكشۈرۈپ بېرىشكە ئۈندىدى.
شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ئەھۋاللارنى مۇستەقىل دەلىللەش يەنىلا چەكلىك بولماقتا. چەتئەللىك مۇخبىرلار ۋە كۆزەتكۈچىلەر پۈتۈن تېررىتورىيەدە داۋاملىق زىيارەت چەكلىمىسىگە دۇچ كەلمەكتە.
شەرقىي تۈركىستان گېزىتى مۇستەقىل خەۋەر نەشرىياتىدۇر. بارلىق دەۋالار مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرگە تەۋە. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندا مۇستەقىل دەلىللەشنى چەكلەپ قويماقتا.
