شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى چارشەنبە كۈنى يېڭى يىللىق نۇتۇق ئېلان قىلىپ، 2026-يىلىنىڭ بېشىدا بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى چېگرا)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستاندا داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ۋە مۇستەملىكىچىلىك تاجاۋۇزچىلىقىغا قارىتا خەلقئارانىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشى ھەققىدىكى چاقىرىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى؛ شۇنداقلا بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى ۋە دۇنيادىكى ھۆكۈمەتلەرنى مەسىلىنى ئېتىراپ قىلىشتىن ھالقىپ، كونكرېت جاۋابكارلىققا تارتىش باسقۇچىغا ئۆتۈشكە ئۈندىدى.
سۈرگۈندى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان باياناتتا، باش مىنىستىر ئابدۇلئەھەد نۇر يېڭى يىلنىڭ كىرىشى بىلەن خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستاننى كونتروللۇقىغا ئالغىنىغا 76 يىل، شۇنداقلا 2014-يىلى مايدا باشلانغان ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقانلىقىغا 12 يىل بولغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ بۇ يىل ئۆرۈلۈشلەرنى خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ئۈچۈن بىر سىناق دەپ قارايدىغانلىقىنى، كەڭ كۆلەملىك ھۆججەتلەر ۋە ئېتىراپ قىلىشلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى زېمىن ئىگىلىرىنى قوغداشتا مەغلۇپ بولغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
«شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئايرىم شەخس خارەكتېرلىك ياكى تاسادىپىي كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دۇچ كېلىۋاتقىنى يوق. بىز بىر مىللەتنى يوقىتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن مۇستەملىكىچىلىك پىلانىنىڭ سىستېمىلىق ئىجرا قىلىنىشىغا دۇچ كېلىۋاتىمىز.»
— ئابدۇلئەھەد نۇر، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى
بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزملىرىغا خىتاب
نۇتۇقنىڭ ئاساسلىق نۇقتىسى بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتىغا بىۋاسىتە خىتاب قىلىش بولدى؛ ئابدۇلئەھەد نۇر ئەپەندى بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قولىدا ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرگە ئائىت «ئىشەنچلىك ۋە تۈمەنلىگەن دەلىل-ئىسپاتلار»نىڭ بارلىقىنى ئېيتتى. ئۇ ئېتىراپ قىلىش بىلەن ئىجرا قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنىڭ دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ داۋاملىشىشىغا يول قويغانلىقىنى ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ ئىناۋىتىگە ئېغىر زىيان يەتكۈزگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
«بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرگە ئائىت ئىشەنچلىك ۋە تۈمەنلىگەن دەلىل-ئىسپاتلارغا ئىگە بولۇپ كەلدى. شۇنداقتىمۇ، ئېتىراپ قىلىش قوغداش بىلەن ماسلاشمىدى، ھۆججەتلەر جازالاشقا ئېلىپ بارمىدى.»
— ئابدۇلئەھەد نۇر، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى
باش مىنىستىر ئابدۇلئەھەد نۇر بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشى ۋە كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى قاتارلىق ئاپپاراتلارنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مىللىي مەسىلىسىنى ۋە ئۇنىڭ خەلقىنىڭ مۇستەملىكىچىلىكنى تۈگىتىش ھەمدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى رەسمىي قاراپ چىقىشقا چاقىردى. ئۇ يەنە دۆلەتلەرنى خەلقئارالىق ئەدلىيە مېخانىزملىرى ئارقىلىق جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش تىرىشچانلىقلىرىنى، جۇملىدىن خەلقئارا سوت مەھكىمىلىرىگە يوللانغان شەرقىي تۈركىستانغا مۇناسىۋەتلىك دېلولارنى قوللاشقا ئۈندىدى.
باياناتتا تەكىتلىنىشىچە، بۇ ۋەزىيەتنى تاجاۋۇزچىلىق ۋە مۇستەملىكىچىلىك ھۆكۈمرانلىقى مەسىلىسى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى پەقەت كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىش، ئابدۇلئەھەد نۇر ئەپەندى تەسۋىرلىگەن كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئومۇمىيۈزلۈك نازارەت قىلىشنى توختىتىشتا مەغلۇپ بولغان.
مۇسۇلمان، تۈرك ۋە غەرب ھۆكۈمەتلىرىگە خىتاب
يېڭى يىللىق باياناتتا يەنە مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەر، تۈرك دۆلەتلىرى ۋە غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرى قاتارلىق ئالاھىدە خەلقئارالىق گۇرۇپپىلارغىمۇ خىتاب قىلىندى. باش مىنىستىر نۇر مۇسۇلمان ھۆكۈمەتلىرىنى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئوخشاش ئاپپاراتلارنى يېقىن تارىختىكى مۇسۇلمان خەلقىگە قاراتقان ئەڭ ئېغىر زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرىنىڭ بىرىگە ئوچۇق-اشكارە يۈزلىنىشكە ئۈندىدى؛ ئۇ سۈكۈت قىلىش ياكى سىياسىي مۇرەسسە قىلىشنىڭ ئەخلاقىي مەغلۇبىيەت ئىكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.
تۈرك دۆلەتلىرىگە قارىتا، نۇر ئەپەندى ئورتاق تىل، تارىخ ۋە مەنشەنىڭ كونكرېت مەسئۇلىيەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىپ، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى سىمۋوللۇقلا ئەمەس، بەلكى ماھىيەتلىك بىر تەرەپ قىلىشقا چاقىردى. ئۇ يەنە غەرب ھۆكۈمەتلىرىنى تاجاۋۇزچىلىقتىن ئىبارەت تۈپ سەۋەبنى ھەل قىلماي تۇرۇپ، پەقەت بايانات ۋە قارارلارغىلا تايىنىۋالغانلىقى ئۈچۈن تەنقىد قىلدى.
«مۇستەملىكىچىلىكنى تۈگىتىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرمەي تۇرۇپ، خەلقىمىزنىڭ ئەركىنلىكىنى، كىشىلىك ھوقۇقىنى ياكى مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشنىڭ ئىمكانىيىتى يوق.»
— ئابدۇلئەھەد نۇر، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ باش مىنىستىرى
بايانات شەرقىي تۈركىستاندا سىناق قىلىنىپ تەرەققىي قىلدۇرۇلغان كەڭ كۆلەملىك نازارەتچىلىك ۋە باستۇرۇش ئۇسۇللىرىنىڭ بارغانسېرى سىرتقا ئېكسپورت قىلىنىۋاتقانلىقى، بۇنىڭ خەلقئارا ئۆلچەملەرگە تېخىمۇ چوڭ خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئاگاھلاندۇرۇش بىلەن ئاخىرلاشتى. ئابدۇلئەھەد نۇر ئەپەندى تارىخنىڭ ئەندىشە بايانلىرىغا ئەمەس، بەلكى جىنايەتلەر بىلىنىپ تۇرۇۋاتقان ۋە داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھەرىكەت قىلغان-قىلمىغانلىقىغا قاراپ باھا بېرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
يېڭى يىللىق نۇتۇقنىڭ تولۇق تېكىستى شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سۇپىلىرىدا ئېلان قىلىندى.
