خىتاي بىلەن سومالىنىڭ سومالىلاندنىڭ مۇستەقىللىقىنى رەت قىلغان بىرلەشمە دىپلوماتىك باياناتىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى (ETGE) سومالىلاند بىلەن ھەمدەم بولىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى بۇ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان مۇناسىۋەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھەرىكەتلىرىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك خەلقئارالىق ئەندىزىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئېيتتى؛ بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى چېگرا)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان 1949-يىلىدىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى بېسىۋېلىنغان بىر دۆلەتتۇر.
بۇ ئىنكاس 12-يانۋار كۈنى خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بىلەن سومالى تاشقى ئىشلار ۋە خەلقئارا ھەمكارلىق مىنىستىرى ئابدىسالام ئابدى ئەلى ئوتتۇرىسىدىكى تېلېفون سۆھبىتىدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىقتى. تېلېفون سۆھبىتىدىن كېيىن ئېلان قىلىنغان بىرلەشمە باياناتتا، ئىككى ھۆكۈمەت ئۆزلىرىنىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتلىرى»دە ئۆزئارا قوللايدىغانلىقىنى قايتا تەكىتلىدى.
«خىتاي سومالىلاندنىڭ سومالىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، سومالىنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم بىلدۈردى؛ سومالى بولسا خىتاينىڭ ‹بىر خىتاي› پىرىنسىپىغا، دۆلەتنى قايتا بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن قىلىۋاتقان بارلىق تىرىشچانلىقلىرىغا ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ 2758-نومۇرلۇق قارارنامىسىنىڭ نوپۇزىغا بولغان تەۋرەنمەس قوللىشىنى قايتا تەكىتلىدى.» — خىتاي-سومالى بىرلەشمە باياناتى، 12-يانۋار
خىتاي-سومالى باياناتى ۋە مۇستەقىللىققا قارشى تۇرۇش
باياناتقا ئاساسلانغاندا، ئىككى تەرەپ سىياسىي ئىشەنچنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ھەمدە سودا، تەرەققىيات ياردىمى، خەلقئارالىق ئالاقە ۋە كۆپ تەرەپلىك ماسلىشىش ساھەلىرىدە ھەمكارلىقنى كېڭەيتىشكە پىكىر بىرلىكىگە كەلگەن. ئۇلار يەنە بارلىق دۆلەتلەرنىڭ «باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىدىغان مەجبۇرلاش ۋە قورقۇتۇش تاكتىكىلىرى»غا قارشى تۇرۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى؛ بۇ خىتاي ئۆزى قارشى تۇرىدىغان مۇستەقىللىق ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكەتلىرىگە نىسبەتەن دائىم ئىشلىتىدىغان ئىبارىسىدۇر.
سومالىلاند 1991-يىلى سومالى دۆلىتى پارچىلىنىپ كەتكەندىن كېيىن، ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىدىغان سىياسىي گەۋدە سۈپىتىدە پائالىيەت قىلىپ كەلمەكتە ھەمدە ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە خەۋپسىزلىك ئاپپاراتلىرىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە كۆپ قېتىم سايلام ئۆتكۈزدى. شۇنداق بولسىمۇ، ئۇ ئىسرائىلىيەدىن باشقا ھېچقانداق دۆلەتنىڭ خەلقئارالىق ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشەلمىدى ۋە ئۇنىڭ سىياسىي ئورنى خەلقئارادا يەنىلا تالاش-تارتىش قىلىنماقتا.
خىتاينىڭ سومالىنىڭ مەۋقەيىنى قوللىشى ئۇنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە ئەھمىيەت بېرىش ۋە بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇشتىن ئىبارەت تېخىمۇ كەڭ تاشقى سىياسىتىگە ئۇيغۇن كېلىدۇ؛ بېيجىڭ بۇ پىرىنسىپلارنى ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنىڭ مەركىزى دەپ قارىغان بارلىق تالاش-تارتىشلاردا قوللىنىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنكاسى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى تەنقىد قىلىشى
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى 12-يانۋار ئېلان قىلغان باياناتىدا، «سومالىلەند خەلقى بىلەن تولۇق ھەمدەم بولىدىغانلىقىنى» بىلدۈردى ۋە سومالىلەندنى «تارىخىي مۇستەملىكىچىلىكتىن قۇتۇلۇش مۇساپىسى ئارقىلىق 1991-يىلىدىن باشلاپ تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يولىدا مېڭىپ، مۇقىم، دېموكراتىك جەمئىيەت قۇرغان مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان بىر دۆلەت» دەپ تەسۋىرلىدى.
«شەرقىي تۈركىستان ۋە سومالىلاندنىڭ مۇستەقىللىق ئىزدەشى مىللىي ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە مۇستەملىكىچىلىكتىن قۇتۇلۇشتىن ئىبارەت ھەققانىي ھوقۇقنىڭ يۈرگۈزۈلۈشىدۇر، بۇ خەلقئارا قانۇنغا تولۇق ئۇيغۇن.» — سالىھ خۇدايار، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى ئىشلار ۋە خەۋپسىزلىك مىنىستىرى
سۈرگۈندى ھۆكۈمەت سومالىلاندنىڭ بېشىغا كەلگەن قىسمەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ قىسمىتىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرگە نىسبەتەن ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى، جۈملىدىن ئومۇمىيۈزلۈك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، ئائىلىلەرنى پارچىلاش ۋە دىنىي-مەدەنىيەت ئەنئەنىلىرىنى يوقىتىش قىلمىشلىرىنى ئەيىبلىدى.
باياناتتا يەنە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەنقىد قىلىنىپ، بۇ ئورگان ۋە ئۇنىڭغا ئەزا بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىققا نىسبەتەن ئەھمىيەتلىك بىر ئىنكاس قايتۇرۇشتا مەغلۇپ بولغانلىقى ئېيتىلدى. باياناتتا يەنە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئۆتمۈشتىكى خىتاينىڭ قىرغىنچىلىق ۋە مۇستەملىكىچىلىك سىياسەتلىرىنى «تەرەققىيات» ۋە «مۇقىملىق» تەدبىرلىرى دەپ مەدھىيەلىگەن باياناتلىرى تىلغا ئېلىندى.
📰Solidarity with Somaliland and Condemnation of China and the OIC’s Hypocrisy
— East Turkistan Government in Exile (ETGE) (@ETExileGov) January 12, 2026
The East Turkistan Government in Exile (ETGE) extends its full solidarity to the people of Somaliland (@somalilandmfa), a Muslim-majority nation that has pursued external self-determination and… pic.twitter.com/Zi9Xfn9M1l
سومالىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە تۇتقان ئۆزگىرىشچان پوزىتسىيەسى
سومالىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى يېقىنقى يىللاردا تۈرلۈك ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. 2019-يىلى سومالى بىر تۈركۈم دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا خەت يېزىپ، خىتاينىڭ قىلمىشىنى «تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش»تا ئۈنۈم ياراتتى دەپ مەدھىيەلىگەن ۋە خەتتە تەسۋىرلەنگەن «سىياسىي غەرەزدىكى ئەيىبلەشلەر»نى رەت قىلغان ئىدى.
2022- يىلى سومالى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە شەرقىي تۈركىستاندىكى كرىزىسنى مۇنازىرە قىلىش تىرىشچانلىقىنى قوللىدى؛ بۇ ھەرىكەت ئۇنى نۇرغۇنلىغان ئافرىقا ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن ھەمدە خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىشىگە سەۋەب بولدى. 2023-يىلىدىن باشلاپ، سومالى باشقا ئاشكارا تەنقىد ئېلان قىلمىدى، ئەكسىچە بېيجىڭ بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋەتنى تەكىتلەپ كەلمەكتە.
2024- يىلىدىن 2026-يىلىغىچە بولغان بىرلەشمە باياناتلار ۋە دىپلوماتىك ئالاقىلەردە «يادرولۇق مەنپەئەت»لەردە ئۆزئارا قوللاش قايتا-قايتا تەكىتلەندى. 2025-يىلى سومالى دۆلەتلىك خەۋەر ئاگېنتلىقى ۋەكىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سومالى ۋەكىللەر ئۆمىكى خىتاي دائىرىلىرى تەشكىللىگەن زىيارەتتە شەرقىي تۈركىستاندا بولدى ۋە ئۆزلىرى كۆرگەنلەرنى «مۇقىملىق»، «تەرەققىيات» ۋە «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دەپ ئاشكارا مەدھىيەلىدى.
