سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت ئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنى قوغداش ئۈچۈن 1945-يىلى قۇرۇلغان ئارمىيەنى ياد ئەتمەكتە.
ۋاشىنگتون — بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان، بۇ ھەپتە ئېلان قىلىنغان شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ش ت س ھ) نىڭ باياناتىغا ئاساسەن، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيە خاتىرە كۈنىنىڭ 81 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن خاتىرىلەنمەكتە. سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت 1945-يىلى 8-ئاپرېل غۇلجىدا شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ياد ئېتىپ، ئۇنى ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قوراللىق كۈچى دەپ تەسۋىرلىدى.
بۇ خاتىرىلەش مىللىي ئارمىيەنىڭ 1945-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى رولىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ ھەمدە شۇ مەزگىلدە قۇربان بولغان ئەسكەرلەرگە ھۆرمەت بىلدۈرىدۇ. ش ت س ھ نىڭ ماتېرىياللىرىدا ئېيتىلىشىچە، مىللىي ئارمىيە تاكى 1949-يىلى 12-ئايدا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە قوشۇۋېتىلگۈچە رەسمىي ھەربىي ئورگان سۈپىتىدە پائالىيەت كۆرسەتكەن.
ئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنى قوغداش ئۈچۈن قۇرۇلغان ئارمىيە ش ت س ھ تارىخىي ھۆججەتلىرىگە ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى 1944-يىلى 12-نويابىر ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مۇستەقىللىق جاكارلىغاندىن كېيىن، مەركىزى غۇلجىدا (يىنىڭ دەپمۇ ئاتىلىدۇ) مەۋجۇت قوراللىق گۇرۇپپىلاردىن تەشكىللەنگەن. بۇ ئارمىيە 1945-يىلى ئاپرېلدىكى ھەربىي پارادتا رەسمىي قۇرۇلغان بولۇپ، كۆپلىگەن پولك ۋە باتالىيونلارغا تەشكىللەنگەن.
ش ت س ھ باياناتىدا: «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى 1945-يىلى 12-ئاپرېل ۋەتىنىمىزنى خىتاي ئىشغالىيەتچى كۈچلىرىدىن قوغداش ۋە ئۆز تەقدىرىمىزنى ئۆزىمىز بەلگىلەش ھوقۇقىمىزنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان» دېيىلدى. سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەتنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ قوشۇن ئاخىرىدا 40 مىڭ ئەتراپىدا ئاكتىپ ئەسكەر ۋە قوشۇمچە زاپاس خادىملارغا ئىگە بولغان بولۇپ، خىتاي گومىنداڭ قىسىملىرىغا قارشى بىر قانچە فرونتتا جەڭ قىلغان.
ش ت س ھ بۇ ئارمىيەنى 18-ئەسىردىكى مانجۇ چىڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقىدىن بۇيانقى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ يۇقىرى پەللىسى دەپ قارايدۇ.
1949-يىلدىكى قوشۇۋېلىش ۋە پائالىيەتلەرنىڭ ئاخىرلىشىشى ش ت س ھ تەرىپىدىن تىلغا ئېلىنغان تارىخىي بايانلاردا قەيت قىلىنىشىچە، ئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي رەھبەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى 1949-يىلى ئاۋغۇستتا خىتاي خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن موسكۋاغا ئاتلانغان. تەتقىقاتچىلار نەقىل كەلتۈرگەن سوۋېت ئارخىپ خاتىرىلىرىگە ئاساسلانغاندا، ۋەكىللەر ئۆمىكى ئولتۇرغان ئايروپىلان ئىركۇتسىك ئەتراپىدا ھادىسىگە ئۇچراپ، ھېچكىم ئامان قالمىغان.
كېيىنكى ھۆججەتلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، 1949-يىلى 22-دېكابىرغا كەلگەندە، خىتاي كۆممۇنىستلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملىشىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە قوشۇۋېتىلگەن. ش ت س ھ خاتىرىلىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ قوشۇۋېتىش مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان قوماندانلىق مەركىزى ئاستىدىكى تەشكىللىك ھەرىكەتلەرنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىدىن دېرەك بەرگەن.
زىمىت بايانلار خىتاي ھۆكۈمەت مەنبەلىرى 1949-يىلدىكى ۋەقەلەرنى ئۆزلىرى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتىغان رايوننىڭ «تىنچ يول بىلەن ئازاد قىلىنىشى» ۋە بىر گەۋدىلىشىشى دەپ تەسۋىرلەيدۇ ھەمدە يەرلىك قوراللىق كۈچلىرىنىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە قوشۇلۇشىنى دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي كېلىشىمنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى سۇۋېرېن دۆلەت، مىللىي ئارمىيەنى مۇستەقىل دۆلەت مۇداپىئە كۈچى دەپ ئېتىراپ قىلمايدۇ.
ش ت س ھ باشقىچە مەيداندا تۇرۇپ، خاتىرە كۈنىنىڭ 1944-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا مۇستەقىل ھۆكۈمەتنى قوغدىغان بىر مىللىي ئارمىيەنىڭ ئورگان ئەسلىمىسىنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ تارىخىي سالاھىيىتىنى خەلقئارانىڭ ئېتىراپ قىلىشىنى تەلەپ قىلدى ۋە قولدىكى ئارخىپ مەنبەلىرىدىن پايدىلىنىپ بۇ قوشۇننىڭ پائالىيەتلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
شەرقىي تۈركىستان گېزىتى مۇستەقىل خەۋەر نەشرىياتىدۇر. بارلىق دەۋالار مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرگە تەۋە.
