تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان خىتاي بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر ھەمكارلىق ئورنىتىشقا چاقىرىق قىلىپ، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى مەۋقەيىنى بېيجىڭ ئۈچۈن «تارىخىي پۇرسەت» دەپ تەسۋىرلىگەندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى رەھبەرلىرىنىڭ ئەيىبلىشىگە ئۇچرىدى.
فىدان 15-يانۋار كۈنى دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارالىق تاراتقۇ ۋەكىللىرى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا قىلغان سۆزىدە، ئەنقەرەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى بايان قىلدى. ئۇنىڭ بۇ سۆزلىرى بېيجىڭ 1949-يىلىدىن بۇيان ئىشغال ئاستىدا تۇتۇپ كېلىۋاتقان ۋە «شىنجاڭ (يېڭى چىگرا)» دەپ ئاتاپ بېسىۋېلىنغان دۆلەت — شەرقىي تۈركىستاندا خىتاينىڭ سادىر قىلىۋاتقان ۋەھشىلىكلىرى قاتتىق تەكشۈرۈشكە ئۇچراۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلدى.
فىدان ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا خىتاي سىياسىتىنى بايان قىلدى
مەتبۇئات يىغىنىدا سۆز قىلغان فىدان تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە مۇناسىۋەتنى كېڭەيتىش نىيىتى بارلىقىنى تەكىتلەپ، بېيجىڭنى كۈچلۈك شېرىك سۈپىتىدە تەسۋىرلىدى ۋە خەۋپسىزلىككە مۇناسىۋەتلىك ئەندىشىلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلدى.
«ئىرادىمىز خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمىزنى بارلىق ساھەلەردە تەرەققىي قىلدۇرۇشتۇر، چۈنكى خىتاي كۈچلۈك بىر دۆلەت. ئۇنىڭ تۈركىيە بىلەن ھېچقانداق مەسىلىسى يوق، تۈركىيە بىلەن چېگراداشمۇ ئەمەس. بەزى خەۋپسىزلىككە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر باردەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن… ئەمما مەن بۇلارنى خىتاي خىزمەتداشلىرىم بىلەن يىللاردىن بۇيان مۇزاكىرە قىلىپ كېلىۋاتىمەن… ئەمەلىيەتتە، بۇلارنىڭ ھەممىسى جاۋابى بار مەسىلىلەر؛ بۇ يەردە بەك كۆپ مەسىلە بولماسلىقى كېرەك.»
— تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان
فىدان يەنە تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى مەۋقەيى توغرىسىدا توختىلىپ، بۇنى خىتاي ئۈچۈن بىر «تارىخىي پۇرسەت» ۋە «ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش» دەپ تەسۋىرلىدى.
«ئۇيغۇر مەسىلىسىگە كەلسەك، بىزنىڭ قەيەردە تۇرىدىغانلىقىمىزنى بىلىسىلەر. مەن بۇ يەردە خىتاينىڭ ئالدىدا تارىخىي بىر پۇرسەت بار دەپ قارايمەن. چۈنكى بىزنىڭ پىرېزىدېنتىمىزدەك بىر رەھبەر بار بولغان تۈركىيەدە — يەنى ھەر بىر دۆلەت بىلەن ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش پىرىنسىپى ئاساسىدا سىياسەت يۈرگۈزىدىغان بىر دۆلەتتە… مۇناسىۋەتلەر تېخىمۇ ئىلگىرىلىيەلەيدۇ.»
— تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان
ئۇ سۆزى جەريانىدا يەنە بېيجىڭنىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسى ۋە تۈركىيەنىڭ «ئوتتۇرا كارىدور»دىكى رولىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى گەۋدىلەندۈردى ھەمدە خىتاينىڭ رايون خاراكتېرلىك مەسىلىلەردىكى، جۈملىدىن ئىران بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ئوتتۇرىسىدىكى ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «قۇرۇلمىلىق روللىرى»نى قارشى ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندە ھۆكۈمىتى بۇ سۆزلەرنى ئەيىبلىدى
بۇ سۆزلەر شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى (ETGE) نىڭ ئىنكاسىنى قوزغىدى. سۈرگۈندە ھۆكۈمەت ئەنقەرەنى ئۇيغۇرلارغا ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىگە قارشى بېيجىڭ بىلەن بىر سەپتە تۇرۇش بىلەن ئەيىبلىدى.
مەتبۇئات يىغىنىدىن كېيىن X سۇپىسىدا ئېلان قىلىنغان باياناتتا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى ئىشلار ۋە خەۋپسىزلىك مىنىستىرى سالىھ خۇدايار فىداننىڭ سۆزلىرىنىڭ تۈركىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستان بەدىلىگە خىتاي بىلەن نەچچە ئون يىلدىن بېرى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان ھەمكارلىقىنىڭ روشەن نامايەندىسى ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
«1996-يىلىدىن باشلاپ، تۈركىيە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىگە زەربە بېرىش ۋە ئۇنى باستۇرۇش ئۈچۈن خىتاي بىلەن پائال ھەمكارلىشىپ كەلدى. تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ‹خىتاي ئۈچۈن تارىخىي پۇرسەت› دەپ كۆرسىتىپ، بۇ خىيانەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان ‹ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش› چاقىرىقىنى ئېلان قىلدى.»
— سالىھ خۇدايار، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندە ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى ئىشلار ۋە خەۋپسىزلىك مىنىستىرى
🚨 Since 1996, @MFATurkiye has actively worked with China to undermine and suppress East Turkistan's independence struggle. FM @HakanFidan presents Turkiye’s stance on the Uyghurs as a "historic opportunity for China," and issues a "win-win" call that will deepen this betrayal. pic.twitter.com/ORIk8NeFJY
— Salih Hudayar (@SalihHudayar) January 16, 2026
بۇ ئەيىبلەش شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەۋقەيىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ۋە ئۇنىڭ ئەسل ساھىبلىرىغا، جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا قارشى خىتاي بىلەن ئېلىپ بېرىۋاتقان ھەمكارلىقىنى قايتا-قايتا ئاشكارا ئەيىبلىگەن بىردىنبىر سۈرگۈندىكى شەرقىي تۈركىستان ئورگىنىدۇر.
