خىتاي تەرەققىيات مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تىلغا ئالسا، سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار تالان-تاراج ۋە مەدەنىيەتنى باستۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
بېيجىڭ تەرىپىدىن «شىنجاڭ (يېڭى زېمىن)» دەپ ئاتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان، خىتاي دۆلەت دائىرىلىرى بىلەن ئۇيغۇر سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى كېسكىن پەرقلىق بايانلارنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. بېيجىڭ ئىقتىسادىي ئېشىش ۋە مۇقىملىقنى تەكىتلەيدۇ. سۈرگۈندىكى تەشكىلاتلار بولسا تالان-تاراج ۋە مەدەنىيەتنى باستۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا پارلامېنتلىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە جازا سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان دەۋا قىلىنغان خورلاشلارنى ئېتىراپ قىلىش مەسىلىسىنى داۋاملىق مۇنازىرە قىلماقتا.
خىتاي تەرەققىيات مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تىلغا ئالسا؛ سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار بايلىق تالان-تاراجىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى تۈرلىرى 2.3 مىليون كىشىنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرغان، دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنىڭ ئېشىش نىسبىتى 7 پىرسەنتكە يەتكەن. بېيجىڭ بۇ رەقەملەرنى شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك باشقۇرۇش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىياتنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى (ETGE) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان سۈرگۈندىكى تەشكىلاتلار بۇ تەرەققىياتلارنى مۇستەملىكىچىلىك تالان-تاراجى دەپ تەسۋىرلىمەكتە. ئۇلار ئامېرىكا ئېنېرگىيە ئۇچۇر ئىدارىسى ۋە ساھە ئانالىزلىرىغا ئاساسەن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاينىڭ قۇرۇقلۇقتىكى نېفىتىنىڭ 30 پىرسەنتىنى، تەبىئىي گازنىڭ 34 پىرسەنتىنى ۋە يەر شارى پولىسىلىكون مەھسۇلاتىنىڭ 45 پىرسەنتىنى تەمىنلەشتىكى رولىنى تىلغا ئالىدۇ.
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى سېنلىڭغا ئوخشاش يېڭى ناھىيە تەسىس قىلىش قاتارلىق مەمۇرىي ئۆزگىرىشلەرنى خەۋپسىزلىك ۋە مۇقىملىقنى قوللايدىغان تەدبىرلەر سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. ئەمەلدارلار رەسمىي باياناتلىرىدا بۆلگۈنچىلىك تەھدىتىنى بۇنىڭ سەۋەبى قىلىپ كۆرسىتىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى بۇنداق ئۆزگىرىشلەرنى نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشنىڭ قورالى سۈپىتىدە ئەيىبلىدى. مەزكۇر گۇرۇپپا ئاشكارىلانغان باياناتلىرىدا، بۇ مەمۇرىي تەدبىرلەر ئارقىلىق خەنزۇ نوپۇسىنى كۆچۈرۈش نىشانىنىڭ 25 پىرسەنتكە يەتكۈزۈلۈۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بېيجىڭ بولسا بۇ خىل ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىق ۋە ئىجتىمائىي جىپسىلىققا كاپالەتلىك قىلىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
تۇتۇپ تۇرۇش دەۋالىرى ۋە نازارەت سىستېمىسى تالاش-تارتىشتا خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەسلىھەلەرنى كەسپىي تەربىيەلەش ۋە ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش مەركەزلىرى دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەمەلدارلار ئىزچىل تۈردە بۇ پىروگراممىلارغا قارىتىلغان چەتئەل تەنقىدلىرىنى سىياسىي غەرەزلىك ۋە تەرەپبازلىق دەپ رەت قىلىپ كەلدى.
سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار «شىنجاڭ ھۆججەتلىرى» ۋە «شىنجاڭ ساقچى ئارخىپلىرى» نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەرگە تايىنىپ، 1.8 مىليوندىن 3 مىليونغىچە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلارنىڭ بارلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلىتىلىۋاتقان «بىرلەشمە جەڭ مەشغۇلات سۇپىسى» ناملىق نازارەت سىستېمىسى ھەققىدە تەتقىقات ئېلان قىلدى ۋە سابىق تۇتقۇنلار تەرىپىدىن مەلۇم قىلىنغان سوراق قىلىش ئۇسۇللىرىنى پۈتۈپ چىقتى.
بېيجىڭ «كەسپىي تەربىيەلەش» مەركەزلىرىنى دۆلەت ئىچى قانۇنى دائىرىسىدە تىجارەت قىلىدىغان مائارىپ ئەسلىھەلىرى دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ۋە باشقا سۈرگۈندىكى تەشكىلاتلار ئامېرىكا، ئەنگلىيە، كانادا، گوللاندىيە، لىتۋا ۋە فرانسىيە پارلامېنتلىرىدا ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئېتىراپ قىلىش ئۈچۈن لوبىچىلىق قىلدى. ئۇلار ب د ت نىڭ باھالاشلىرى ۋە خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتلىرىغا تايىنىپ، تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ 60 پىرسەنت تۆۋەنلىگەنلىكىنى، بۇنى مەجبۇرىي تۇغماسلىق سىياسىتى بىلەن باغلايدىغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. خىتاي بۇنداق تەسۋىرلەرنى ئۆز ئىچكى ئىشلىرىغا سىياسىي غەرەزلىك دەخلى-تەرۇز قىلىش دەپ ئاتىدى.
مەدەنىيەت ۋە مۇھىت دەۋالىرى يەنىلا تالاش-تارتىشتا بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ساياھەتچىلىكنى كۆپ مىللەتلىك ئىناقلىق ۋە مەدەنىيەتنى قوغداشنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىدۇ. دۆلەت پائالىيەتلىرى ساقلىنىپ قالغان مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش سىياسىتىنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ.
ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى 2017-يىلىدىن بۇيان تەخمىنەن 16،000 مەسچىتتە ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى، بۇ ئومۇمىي ساننىڭ تەخمىنەن 65 پىرسەنتىگە توغرا كېلىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئىچىدە ۋەيران قىلىش ياكى چېقىشلارنىڭ بارلىقىنى پۈتۈپ چىقتى. سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار روزا تۇتۇش قاتارلىق دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ دائىرىلەر تەرىپىدىن ئەسەبىيلىك كۆرسەتكۈچى دەپ بەلگە قويۇلغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. خىتاي ئەمەلدارلىرى ئىنستىتۇت ئېلان قىلغان مەسچىت رەقەملىرىگە بىۋاسىتە جاۋاب بەرمىدى.
مۇھىت مەسىلىسىدە، بېيجىڭ سازلىقنى قوغداش قاتارلىق ئېكولوگىيەلىك تەشەببۇسلارنى تەشۋىق قىلىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سۈرگۈندىكى قاراشلار مۇزلۇقلارنىڭ چېكىنىشى ۋە لوپنۇر كۆلىنىڭ تارىخىي قۇرۇپ كېتىشى قاتارلىق مۇھىت ئەندىشىلىرىنى تىلغا ئالىدۇ. تارىخىي دوكلاتلار يەنە لوپنۇردا ئېلىپ بېرىلغان 46 يادرو سىنىقىنى خاتىرىلىگەن بولۇپ، تەتقىقاتچىلار بۇنى ئەتراپتىكى ئاھالىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ساغلاملىق مەسىلىلىرى بىلەن باغلايدۇ.
خەلقئارا جازا ۋە نازارەت داۋاملاشماقتا خەلقئارالىق ئورگانلار شەرقىي تۈركىستاندىكى تەرەققىياتلارنى نازارەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئامېرىكا ۋە باشقا ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى» نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئورۇنلارغا قارىتىلغان جازا تەدبىرلىرى يۈرگۈزۈلدى. سۈرگۈندىكى گۇرۇپپىلار ۋاشىنگتون، ئېدمونتون ۋە مېلبۇرن قاتارلىق شەھەرلەردە بارىن قوزغىلىڭى يىللىقى قاتارلىق كۈنلەرنى خاتىرىلەپ نامايىش پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا.
خىتاي دائىرىلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئوچۇق مەيدانىنى ئۆزگەرتمىدى، شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەر قانۇنلۇق تەرەققىيات، خەۋپسىزلىك ۋە باشقۇرۇش نىشانلىرىغا خىزمەت قىلىدۇ دەپ چىڭ تۇرماقتا. چەتئەللىك ژۇرنالىستلار، تەتقىقاتچىلار ۋە خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى ئەھۋاللارنى مۇستەقىل دەلىللەش يەنىلا چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا.
شەرقىي تۈركىستان گېزىتى مۇستەقىل خەۋەر نەشرىياتىدۇر. بارلىق دەۋالار ئۆزلىرىنىڭ مۇناسىۋەتلىك مەنبەلىرىگە تەۋەدۇر. شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى زىيارەت چەكلىمىلىرى نەق مەيداندا مۇستەقىل دەلىللەشنى چەكلەپ قويماقتا.
