Йеңи тәкшүрүшләр Шәрқий Түркстан миқясида тутуп турушқа бағланған әмгәк вә йеза нопусини йөткәшни тәсвирләп бәрмәктә.
Мәҗбурлаш Ул Әслиһәлири Тәкшүрүш нәтиҗилири Бейжиң тәрипидин «Шинҗаң (Йеңи Земин)» дәп атиливатқан Шәрқий Түркстанниң мурәккәп вә системилиқ мәҗбурий әмгәк түзүминиң мәйдани икәнликини муәййәнләштүрди. Дөләт тәрипидин тиңланған бу түзүм санаәт бағчилири, лагер билән бир гәүдиләштүрүлгән завутлар вә ихтиярсиз йеза әмгәк күчлирини йөткәш тори арқилиқ йүргүзүлүватқан болуп, давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ вә мустәмликә пиланиниң ядролуқ түвүрүкини тәшкил қилмақта.
Лагер шаһитлири вә паш қилғучиларниң гуаһлиқ сөзлири, шундақла сүнъий һәмраһ тәсвирлири вә ашкариланған дөләт һөҗҗәтлириниң дәлиллишичә, Шәрқий Түркстанниң йәрлик хәлқи иҗтимоий-иқтисадий вә идиологиялик өзгәртиш үчүн лайиһәләнгән әмгәк күчигә мәҗбурий сиңдүрүлмәктә. Бу органлаштурулған иҗтимоий қурулуш әнъәниви турмуш үсуллирини парчилап, униң орниға дөләт назарәт қилидиған санаәт қуллуқини дәсситишни нишан қилған.
Әмгәк Талан-Тараҗиниң Қош Механизми Мустәқил тәтқиқатчиларниң ейтишичә, Шәрқий Түркстанда мәҗбурий әмгәк аппарати икки асасилик йол арқилиқ ишлимәктә.
Биринчи йол биваситә тутуп туруш системиси билән бағланған. Тутқунлар даим җаза лагерлиридин «оқуш пүттүрүш» кә мәҗбурлиниду вә арқидинла юқири сигналлри санаәт бағчилириға орунлаштурулиду. Бу хил «улиниш» җисманий камерилардин қоюп берилгәнләрниң завут тамлири ичидә йәнила ишғалийәтчи даириләрниң мутләқ контроллуқида қелишиға капаләтлик қилиду. Бу программиларға қатнишишни рәт қилиш сиясий қаршилиқ дәп айрилип, дәрһал қайта тутқун қилиниш тәһдитини елип келиду.
Иккинчи йол болса «намратлиқтин қутулдуруш» вә «Шинҗаңға ярдәм бериш» программилири ниқаби астида техиму кәң йеза нопусини нишанлайду. Хитай даирилири бу йөткәшләрни ихтиярий дәп тәсвирлисиму, амма дәлил-испатлар Шәрқий Түркстандики һөкүмәт хизмәт гуруппилириниң ишик алдиғичә берип қозғитиш вә мәҗбурлаш характерлик «идийиви хизмәт» арқилиқ кишиләрни бойсундуруватқанлиқини көрсәтмәктә.
Паш Қилғучиларниң Баянлири Җаң әпәнди дәп аталған сабиқ Хәнзу сақчи әмәлдири бу йөткәшләрниң логикиси һәққидә аз учрайдиған нәқ мәйдан гуаһлиқи билән тәминлиди. Җаңниң ейтишичә, Шәрқий Түркстандики ишчилар һөкүмәт контроллуқидики аптомобил әтрәтлиридә санаәт районлириға тошулидикән, уларға даим қораллиқ хәвпсизлик хадимлири һәмраһ болидикән.
Мәнзилгә йәткәндә, әмәлдирләр һәрикәтни чәкләш үчүн кимликләрни даим мусадирә қилидикән. Мәлуматларға қариғанда, ишчилар иссиқлик билән тәминләнмигән коллектип ятақларда туридикән вә он саәтлик хизмәткә селиникән. Қаршилиқ көрсәткәнләр яки нөвәтлик вәзипини орунлиялмиғанлар сүрүштүрүшкә вә даим таң сүзүлгичә давамлишидиған «идийиви хизмәт» курслириға дучар қилиникән.
«Шәхисләр вәзипини рәт қилғанда, әмәлдирләр сәһәр саәт 3 кичә давамлишидиған „идийиви хизмәт“ ни ишқа салиду. Мәқсәт — дөләтниң иқтисадий көрсәтмилиригә психологийәлик вә җисманий җәһәттин толуқ бойсундуруштур.» — Җаң әпәнди, сабиқ сақчи әмәлдири.
Назарәт вә Бойсундуруш Хитай ишғалийәтчи күчлири көп қатламлиқ назарәт аппаратидин пайдилинип, Шәрқий Түркстан миқясида әмгәк программилириға толуқ қатнишишқа капаләтлик қилмақта. «Ишсизлиқни назарәт қилиш вә алдин сигнал бериш системиси» чоң санлиқ мәлуматтин пайдилинип, һәр бир йәрлик аһалиниң ишқа орунлишиш әһвалини дәқиқидә из қоғалайду.
Дөләт тәқсим қилған хизмәтни қобул қилмаслиқ назарәт һесаблаш усули тәрипидин «диний әсәбийлик» яки «ишәнчсизлик» ниң бәлгиси сүпитидә бәлгә қоюлиду. Буниңдин башқа, дөләт Шәрқий Түркстанда әнъәниви деһқанчилиқ йәрлирини мусадирә қилип, һөкүмәтниң башқурушиға өткәзмәктә. Бу әмәлийәттә мустәқил деһқанчилиқни ахирлаштуруп, йәрлик хәлқни һаят қелиш үчүн мустәмликә санаәт бирикмисигә кириштин башқа таллашсиз қалдурмақта.
Йәр Шарлиқ Тәминләш Зәнҗириниң Булғиниши Шәрқий Түркстандики мәҗбурий әмгәкниң көлими дуня содисиға чоңқур тәсир көрсәтмәктә. Шәрқий Түркстан Хитай пахта мәһсулатиниң %85 тин көппики, йәни дуня тәминлинишиниң тәхминән %20 ни игиләйду. Буниңдин башқа, Шәрқий Түркстан қуяш енергийәлик батарейә тахтисиниң муһим тәркибий қисми болған йәр шарлиқ полисиликон тәминлинишиниң тәхминән %45 ни ишләп чиқириду.
Шәрқий Түркстанни мустәмликә қилишниң мәркизидики йерим һәрбий тәшкилат болған «Шинҗаң ишләпчириш-қурулуш биңтуәни» (XPCC) бу кәсипләрни башқурушта йетәкчи рол ойнайду. Онлиған хәлқаралиق маркилар мәҗбурий әмгәк билән булғанған материалларни ишлитиш, шу арқилиқ мустәмликә мәмурийитиниң тиҗаритини васитилик мәбләғ билән тәминләш хәвпигә дуч кәлмәктә.
Хәлқаралиқ Қануний Һесабат Йәр шарлиқ гәүдиләр бу хил әмәлийәтләрни хәлқаралиқ қанунға еғир дәриҗидә хилаплиқ қилиш дәп тонумақта. БДТ Кишилик һоқуқ алий комиссарлиқ ишханиси Шәрқий Түркстандики қалаймиқан тутуп туруш вә мәҗбурий әмгәк әндизиси «хәлқаралиқ җинайәт, хусусийәтән инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мүмкин» дәп баян қилди.
Буниңға җавабән, Америка «Уйғур Мәҗбурий Әмгикиниң Алдини Елиш Қануни» ни иҗра қилди, бу қанун Шәрқий Түркстанда ишләп чиқирилған барлиқ малларни «мәҗбурий әмгәк мәһсулаتى» дәп пәрәз қилиш асасида ишләйду. Техиму көп дөләтләрниң мушуниңға охшаш қануний рамкиларға йүзлинишигә әгишип, Бейжиңниң Шәрқий Түркстандики мустәмликичилик сиясәтлириниң иқтисадий бәдили хәлқара сәһнидә давамлиқ өрлимәктә.
Шәрқий Түркстан гезити мустәқил хәвәр нәшриятидур. Барлиқ дәвалар өзлириниң мунасивәтлик мәнбәлиригә тәвәдур. Шәрқий Түркстан ичидики зиярт чәклимлири нәқ мәйданда мустәқил дәлилләшни чәкләп қоймақта.
